“Rubutu kan matsalolin ƙasa ba yana nufin ƙiyayar marubuci ga ƙasar ba”
Daga AISHA ASAS
Mai karatu, barkanmu da sake kasancewa da ku a shafin Adabi na jaridarku ta Blueprint Manhaja. A yau za mu leka duniyar wata marubuciya ’yar Afirka wadda ta fahimci cewa rubutu ba wai iya tsara kalmomi a kan takarda ba ne; wani lokaci rubutu hanya ce ta kare gaskiyar tarihi, bayyana abin da aka danne, da kuma ƙin yarda wasu su zama masu ikon gaya wa mutum yadda zai ba da labarin kansa.
Ita ce Chimamanda Ngozi Adichie, marubuciyar Najeriya da ta samu karɓuwa a sassan duniya ta hanyar ayyukan adabi da suka haɗa da ‘Purple Hibiscus’ da ‘Half of a Yellow Sun’. A cikin littafinta na biyu, ta mayar da mai karatu zuwa lokacin Yaƙin Biafra, inda ta yi amfani da labari wajen nuna raɗaɗi, rikice-rikice da rayuwar mutanen da yaƙin ya shafa. Littafin ya lashe kyautar Orange Prize a shekarar 2007, lamarin da ya ƙara ɗaukaka sunanta a duniyar adabi.
Sai dai, duk da nasarar da ta samu, Adichie ba ta ɗauki rubutu a matsayin sana’ar neman yabo kawai ba. A ganinta, marubuci yana da damar bincika al’umma, nuna kura-kuranta, da kuma ƙalubalantar tunanin da wasu suka ɗauka a matsayin gaskiya. Wannan ne ya sa hirar da William Skidelsky ya yi da ita, wadda jaridar The Guardian ta wallafa a watan Afrilun 2009, ta zama mai jan hankali ga masu sha’awar fahimtar marubuciyar da aikinta.
An sake tsara muhimman batutuwan hirar zuwa Hausa domin mai karatu ya fahimci yadda Adichie take kallon rubutu, rayuwar baƙunci, da ikon Afirka na ba da labarin kanta. Saboda haka, tambayoyi da amsoshin da ke ƙasa taƙaitaccen bayani ne bisa abubuwan da aka tattauna a asalin hirar, ba kwafin cikakkiyar tattaunawar kai tsaye ba.
Marubuciya wadda ba ta son a killace ta cikin tunanin wasu:
A cikin hirar, Adichie ta bayyana irin dangantakar da take da ita da Amurka, ƙasar da ta shafe wani ɓangare na rayuwarta tana karatu da zama. Ayyukanta sun nuna wasu daga cikin matsalolin da baƙin haure ke fuskanta, ciki har da kaɗaici, matsin rayuwa da yadda ake sa ran za su nuna godiya ba tare da sukar ƙasar da ta karɓe su ba.
Shin rubuta labaran da ke nuna waɗannan matsaloli yana nufin ba ta son Amurka?
A’a. Adichie ta bayyana cewa tana son Amurka, amma soyayyarta ba irin wadda za ta hana ta faɗin abin da ba daidai ba ce. Ta yi watsi da ra’ayin cewa mutum da ya yi ƙaura zuwa wata ƙasa dole ne ya yi shiru game da matsalolinta, wai don kawai an ba shi damar zama a cikinta.
Wannan ra’ayi yana bayyana wani muhimmin abu game da marubuciyar: a wajenta, son wata ƙasa ba ya nufin makanta ga kura-kuranta. Haka kuma, zama baƙo ba ya hana mutum damar faɗin gaskiya game da al’ummar da yake rayuwa a cikinta.
Me ya sa ta bar karatun likitanci ta koma rubutu?
Adichie ta taso ne a Nsukka, inda iyayenta suke aiki a jami’a. Mahaifinta farfesa ne a fannin lissafi, mahaifiyarta kuma ma’aikaciyar jami’a ce. Tun tana ƙarama ta fara sha’awar karatu, inda littattafan Enid Blyton suka kasance cikin ayyukan da ta karanta.
Duk da cewa daga baya ta zaɓi karatun likitanci da magunguna a Najeriya, sai dai ba ta ci gaba da wannan hanya ba. Ta bar karatun, ta koma Amurka, inda ta yi karatun fannonin ɗan’adam, daga baya ta kuma zurfafa a fannin rubutun ƙirƙira.
Wannan sauyi yana nuna yadda rayuwar marubuci ba lallai ta bi hanyar da mutane suka tsara masa ba. A wasu al’ummomi, ana iya ganin wasu sana’o’i a matsayin waɗanda suka fi daraja ko tabbacin samun nasara. Amma Adichie ta bi hanyar da ta fi dacewa da baiwarta da abin da take son cimmawa.
Ta hanyar littattafanta, ta nuna cewa za a iya yin amfani da baiwar rubutu wajen tattauna tarihin ƙasa, matsalolin mata, al’adun al’umma da kuma tasirin mulkin mallaka.
Wa ya kamata ya faɗi labarin Afirka?
Wannan na daga cikin batutuwan da suka fi fitowa fili a hirar. Adichie ta bayyana rashin jin daɗinta da yadda wasu mutane daga ƙasashen Yamma suke ɗaukar kansu a matsayin masu cancantar yanke hukuncin irin labaran da marubutan Afirka ya kamata su rubuta.
A wani taron marubuta a Afirka ta Kudu, an yi magana kan wani ɗan Ingila da yake jagorantar taron, wanda yake ƙoƙarin tsara wa marubutan Afirka irin labaran da ya kamata su rubuta. A cikin labarinta mai suna ‘Jumping Monkey Hill’, Adichie ta yi amfani da irin wannan yanayi wajen bincika matsalar mutanen da suke ganin suna da ikon yanke wa wasu hukuncin abin da ya dace da al’adunsu.
A ganinta, tambayar ba wai ko marubuci zai iya rubuta wani nau’in labari ba ce kawai. Tambayar ita ce: wa ya ba wani mutum ikon gaya wa marubucin Afirka cewa wannan labari ya dace da Afirka, amma wancan bai dace ba?
Wannan batu yana da muhimmanci domin Afirka ba al’umma guda ce mai tunani iri ɗaya ba. Nahiyar tana da ƙasashe, harsuna, addinai, al’adu da tarihin da suka bambanta. Idan aka ɗauki wani ra’ayi guda aka ce shi kaɗai ne yake wakiltar Afirka, to an riga an rage faɗin labaran da mutanenta za su iya bayarwa.
Ta fuskar Adichie, marubuta suna da damar bayyana rayuwar al’ummarsu yadda suka fahimce ta, ba wai yadda wani daga waje yake tsammanin ya kamata ta kasance ba.
Shin rubutu yana da alaƙa da siyasa?
Adichie ba ta ce dole ne duk marubuta su shiga harkokin siyasa ba. Sai dai ta bayyana cewa ita kanta, kasancewarta marubuciya mai rubuta labaran zahirin rayuwa a Afirka, aikinta yana da alaƙa da siyasa ta wata fuska.
Wannan fahimta tana buɗe wata ƙofa ta tunani. Domin idan marubuci ya yi rubutu game da mace da ake tauye wa ’yanci, iyali da yaƙi ya tarwatsa, ko kuma al’ummar da ake ƙoƙarin ƙayyade yadda za ta rayu, to labarin bai tsaya ga nishaɗi kawai ba. Yana iya sa mai karatu ya sake duba ra’ayoyinsa, ya tambayi kansa dalilin da ya sa wasu abubuwa suke faruwa, ko kuma ya fahimci irin wahalar da wani mutum yake fuskanta.
Adichie ta mayar da wasu daga cikin fushinta game da mulkin mallaka, tsarin da ke fifita maza, da tarihin Najeriya zuwa kayan aikin rubutu. Maimakon ta tsaya ga nuna rashin jin daɗi kawai, ta yi amfani da adabi wajen bincika yadda waɗannan abubuwa suke shafar rayuwar mutane.
Wannan shi ne ɗaya daga cikin ƙarfafan hanyoyin da adabi ke aiki: ba lallai ne ya ba da umarni ko ya gabatar da jawabi kai tsaye ba. Wani lokaci, labari guda zai iya sa mai karatu ya fahimci wani abu da bai taɓa tsayawa ya yi tunani a kansa ba.
Wane darasi ne marubuta za su iya ɗauka a tafiyar Adichie?
Abin da ya fi jan hankali a tafiyar Adichie shi ne yadda ta ƙi yarda a taƙaita Afirka cikin labari guda. Ta san cewa akwai wahala da rashin adalci a nahiyar, amma hakan ba ya nufin dole ne duk labaran Afirka su tsaya kan waɗannan abubuwa. Haka kuma, nuna matsaloli ba ya nufin marubuci yana ƙin ƙasarsa ko al’ummarsa.
A nan ne bambanci tsakanin rubuta labari da maimaita abin da mutane suka riga suka yarda da shi yake bayyana. Marubuci mai zurfin tunani yana iya ɗaukar abin da aka saba gani, ya bincika tushensa, ya nuna abin da aka manta, ko kuma ya ba muryar wanda ba a saba saurara ba damar fitowa.
Ga marubutan Afirka, wannan darasi yana da muhimmanci musamman a lokacin da ake yawan tattauna nahiyar ne daga mahangar wasu. Ba laifi ba ne a saurari ra’ayoyin waje, amma ba dole ba ne a miƙa musu ikon yanke hukuncin abin da ya dace da labarinmu.
A ƙarshe, tafiyar Chimamanda Ngozi Adichie tana tunatar da mu cewa rubutu na iya zama hanya ta bayyana kai, binciken tarihi da kuma ƙalubalantar ra’ayoyin da suka yi ƙarfi a cikin al’umma. Marubuci ba ya buƙatar ya rubuta abin da kowa yake so ya ji; yana buƙatar ya fahimci abin da yake son faɗa, ya bincike shi da gaskiya, sannan ya gabatar da shi cikin fasaha.
Domin idan wasu suka fara gaya wa marubuci abin da ya kamata ya rubuta game da mutanensa, to abin tambayar shi ne ko labarin nasa ne, ko kuwa ya koma labarin da wasu suka tsara masa?
