Daga MAHDI MUSA MUHAMMAD
Tun kafin zuwan Turawan mulkin mallaka, Kano ta kasance ɗaya daga cikin manyan cibiyoyin tattalin arziki, sana’o’in hannu da kasuwanci a Afirka ta Yamma. Baya ga shahararta wajen fatauci, rini, saƙa da sarrafa fata, birnin ya yi fice wajen sana’ar ƙira, wato sarrafa ƙarfe domin ƙera kayan aikin noma, kayan amfanin gida da makaman yaƙi.
A wani zamani da ƙarfafa rundunar soja ke da muhimmanci wajen kare masarautu da faɗaɗa ikonsu, ƙwararrun maƙeran Kano sun taka rawar gani wajen samar da kayayyakin da mayaƙa ke buƙata. Takubba, wuƙaƙe, mashi da sauran kayan yaƙi sun kasance daga cikin kayayyakin da sana’ar ƙira ke samarwa a ƙasar Hausa. Haka kuma, ana ƙera kayan aikin kariya, ciki har da sulke, waɗanda suka taimaka wajen kare mayaƙa a fagen daga.
Binciken masana tarihi ya nuna cewa sana’ar ƙira ba kawai wata sana’ar hannu ba ce a Kano; ta kasance muhimmin ɓangare na tattalin arziki da tsarin zamantakewar al’umma. To, ta yaya Kano ta gina wannan shahararriyar sana’a, kuma wace rawa maƙeranta suka taka wajen bunƙasa ƙarfin tattalin arziki da na soja a yankin?
Asalin sana’ar ƙira a Kano:
Tarihin Kano ya samo asali tun ƙarnoni da dama da suka gabata. Bisa bayanan tarihin masarautar, birnin ya samu gagarumin ci gaba a matsayin cibiyar siyasa da kasuwanci, musamman tun daga ƙarni na 15, lokacin da kasuwar Kurmi ta ƙara bunƙasa harkokin fatauci a ƙasar Hausa.
Ci gaban kasuwanci ya taimaka wajen haɓaka sana’o’in hannu, ciki har da ƙira, saƙa, rini da sarrafa fata. Waɗannan sana’o’i sun kasance ginshiƙai wajen samar da kayayyakin da jama’a ke buƙata, tare da samar da kuɗaɗen shiga ga masu sana’ar da kuma masarautar.
Binciken masanin tarihi Philip J. Jaggar kan maƙeran Kano ya bayyana cewa, tun kafin mulkin mallaka, maƙeran birnin sun kasance a wurare daban-daban, inda kowace ƙungiya take da nata tsarin aiki, ƙwarewa da tarihin zamantakewa. Wasu daga cikinsu sun yi fice wajen ƙera wasu nau’o’in kayayyaki, yayin da wasu suka fi mayar da hankali kan sarrafa ƙarfe domin biyan buƙatun kasuwanni.
Haka kuma, aikin ƙira ya kasance sana’ar da ake koyon ta daga manya zuwa matasa. A wasu iyalai, ana gadon sana’ar daga uba zuwa ɗa, yayin da wasu matasa ke shiga aikin a matsayin almajirai domin koyon yadda ake sarrafa ƙarfe da kayan aikin ƙira.
Makamai da sulke a zamanin masarautun Hausa:
A zamanin da yaƙe-yaƙe ke taka muhimmiyar rawa wajen kare masarautu da tabbatar da ikonsu, samun ingantattun makamai na daga cikin abubuwan da ke ƙarfafa rundunar soja.
Masana tarihi sun bayyana cewa yaƙe-yaƙe a ƙasar Hausa sun haɗa da artabu kai tsaye, kwanton ɓauna da hare-haren ba-zata. Saboda haka, makaman kai hari da kayan kariya sun kasance muhimman abubuwa a dabarun yaƙi.
A cikin wannan yanayi ne sana’ar ƙira ta samu muhimmanci. Maƙera sun samar da makamai irin su takubba, mashi, wuƙaƙe da sauran kayan ƙarfe da mayaƙa ke amfani da su. Baya ga haka, an yi amfani da kayan kariya, ciki har da sulke, domin rage illar makaman abokan gaba.
Sai dai yana da muhimmanci a fahimci cewa ba Kano kaɗai ce cibiyar kera makamai a ƙasar Hausa ba. Sauran masarautu irin su Katsina, Zariya, Daura da Kebbi su ma suna da nasu tsarin samar da makamai da shirya rundunonin yaƙi.
Abin da ya bambanta Kano shi ne irin ƙarfin tattalin arzikinta da bunƙasar sana’o’in hannu da kasuwanci, waɗanda suka taimaka wajen samar da yanayin da ƙwararrun maƙera za su iya gudanar da sana’arsu a babban mataki.
Maƙeran Kano da tsarin sana’o’insu:
A cikin bincikensa mai taken The Blacksmiths of Kano City: A Study in Tradition, Innovation and Entrepreneurship, Jaggar ya bayyana cewa maƙeran Kano sun kasance cikin ƙungiyoyin sana’a masu tsarin aiki da rarraba ƙwarewa.
Wannan tsarin ya taimaka wajen ci gaba da adana ilimin sarrafa ƙarfe da kuma koyar da sabbin ma’aikata. Haka kuma, ya bai wa maƙeran damar mayar da hankali kan nau’o’in kayayyakin da suka fi ƙwarewa a kansu.
Ba makamai kaɗai sana’ar ƙira ta samar ba. Maƙeran sun kuma ƙera fartanya, lauje, gatari da sauran kayan aikin noma, tare da wuƙaƙe, cokula da kayan amfanin gida. Wannan ya sa sana’ar ta kasance mai muhimmanci ga noma, kasuwanci, tsaro da rayuwar yau da kullum.
A wasu lokuta, ana samun haɗin gwiwa tsakanin maƙera da ’yan kasuwa wajen rarraba kayayyaki zuwa kasuwanni daban-daban. Wannan dangantaka ta taimaka wajen faɗaɗa kasuwancin kayayyakin ƙarfe, tare da ƙarfafa matsayin Kano a matsayin cibiyar samar da kayayyaki a ƙasar Hausa.
Daga ƙira zuwa bunƙasar masana’antar ƙarfe:
Shaharar maƙeran Kano ba ta tsaya a zamanin da ake amfani da makaman gargajiya kawai ba. Binciken Jaggar ya nuna cewa sana’ar ta samu sauye-sauye a lokacin mulkin mallaka da bayan samun ’yancin kai, inda wasu ƙungiyoyin maƙera suka faɗaɗa aikinsu zuwa sarrafa ƙarfe ta hanyoyin zamani.
Wannan sauyi ya nuna cewa sana’ar ƙira ta iya fuskantar sabbin yanayi tare da ci gaba da samar da kayayyakin da kasuwa ke buƙata.
Sai dai zuwan mulkin mallaka ya kawo sauye-sauye a tsarin gudanar da sana’o’in hannu. Wasu tsoffin tsare-tsaren ƙungiyoyin sana’a sun raunana sakamakon sabbin dokoki da sauye-sauyen gudanarwa, yayin da wasu maƙera suka yi amfani da sabbin damar kasuwanci wajen faɗaɗa sana’arsu.
A hankali, wasu kayayyakin gargajiya sun samu sabbin hanyoyin samarwa da kasuwanci. Wannan ya sa sana’ar ƙira ta ci gaba da kasancewa wani muhimmin ɓangare na tarihin tattalin arzikin Kano.
Wace rawa sulke ya taka a yaƙe-yaƙen gargajiya?
Sulke na daga cikin kayan kariya da mayaƙa ke amfani da su domin rage yiwuwar rauni daga takobi, mashi da wasu makaman yaƙi. A tarihin yaƙe-yaƙen ƙasar Hausa, kayan kariya sun kasance wani ɓangare na kayan aikin rundunonin sojoji.
Duk da haka, ba daidai ba ne a ɗauka cewa duk sulken da mayaƙan Kano suka yi amfani da shi an ƙera shi ne a cikin birnin. Harkokin fatauci tsakanin yankunan Afirka da sauran sassan duniya sun taimaka wajen yaɗa makamai da kayan kariya, kuma wasu kayayyaki ana iya samo su ta hanyar kasuwanci daga wasu cibiyoyi.
Abin da binciken tarihi ya tabbatar shi ne cewa ƙasar Hausa tana da ƙwararrun masu ƙera makamai, kuma Kano ta kasance ɗaya daga cikin muhimman cibiyoyin sana’ar ƙira a yankin. Amma ana buƙatar takamaiman bayanan tarihi kafin a tabbatar da irin sulken da aka ƙera a Kano, yawan da aka samar ko kuma yadda ake fitar da shi zuwa wasu ƙasashe.
Me ya sa tarihin maƙeran Kano yake da muhimmanci a yau?
Tarihin sana’ar ƙira a Kano yana nuna cewa al’ummar yankin sun daɗe suna da ilimin sarrafa albarkatun ƙasa domin biyan buƙatun tsaro da tattalin arziki. Sana’ar ta haɗa fasaha, koyon aiki, kasuwanci da ƙwarewar da ake iya gada daga tsara zuwa tsara.
Haka kuma, tarihin ya nuna cewa ci gaban masana’antu ba ya dogara da manyan masana’antu na zamani kaɗai. Sana’o’in hannu da ƙananan masana’antu sun taka muhimmiyar rawa wajen samar da kayayyaki, ayyukan yi da ƙarfafa tattalin arzikin al’umma.
A yau, yayin da ake tattauna batun bunƙasa masana’antun cikin gida a Nijeriya, tarihin maƙeran Kano na iya zama abin koyi wajen fahimtar yadda za a haɗa ilimin gargajiya da fasahar zamani domin samar da kayayyaki masu inganci.
Duk da cewa ba a da isasshen dalilin da zai tabbatar da cewa Kano ita ce cibiyar kera makamai mafi girma a duk faɗin Afirka, akwai hujjojin tarihi da ke nuna cewa ta kasance ɗaya daga cikin muhimman cibiyoyin sana’ar ƙira da sarrafa ƙarfe a wasar Hausa da Afirka ta Yamma.
Wannan tarihi ya tabbatar da cewa Kano ba cibiyar kasuwanci kawai ba ce; ta kuma kasance muhimmiyar cibiyar ƙwarewar sana’o’in hannu, inda maƙera suka samar da kayan aikin noma, kayayyakin amfanin gida da makaman da suka taimaka wajen tafiyar da rayuwar al’umma da kare masarautu.
Madogara:
1. Philip J. Jaggar, The Blacksmiths of Kano City: A Study in Tradition, Innovation and Entrepreneurship in the Twentieth Century (1994).
2.P. J. Jaggar, “Kano City Blacksmiths: Precolonial Distribution, Structure and Organisation,” Savanna: A Journal of the Environmental and Social Sciences, Juzu’i na 2, Fitowa ta 1 (1973), shafuffuka na 11–25.
3. Bala Achi, “Arms and Armour in the Warfare of Pre-Colonial Hausaland,” African Study Monographs, Juzu’i na 8, Fitowa ta 3 (1986), shafuffuka na 145–157.
4. Bawuro M. Barkindo (ed.), Studies in the History of Kano (1983).
