Adabi tamkar liyafa mai nau’o’in abinci ne — Ben Okri

Spread the love

“Gajeren labari na daga cikin manyan nau’o’in adabi”

Daga AISHA ASAS

Mai karatu, barkanmu da sake kasancewa da ku a shafin Adabi na jarida mai farin jini Blueprint Manhaja. Sannunku da jimirin bibiyar mu.

A duniyar rubutu, akwai marubutan da suke amfani da kalmomi wajen ba da labari, akwai kuma waɗanda suke amfani da labari wajen buɗe wa mutane sabbin tagogi na fahimtar rayuwa. Wasu kuma suna ganin cewa idan za a yi rubutu game da wata al’umma, dole ne a nuna matsalolinta, yaƙe-yaƙenta da irin wahalhalun da take ciki. Saidai tamabayar da ya kamata duniyar rubutu ta yi ita ce, shin waɗannan abubuwan ne kaɗai ya kamata adabin Afirka ya riƙa gabatarwa ga duniya?

Wannan na daga cikin tambayoyin da suka taso a tattaunawar da aka yi da shahararren marubucin nan ɗan Najeriya, Sir Ben Okri, wanda ya lashe babbar kyautar Booker Prize a shekarar 1991 da littafinsa mai suna ‘The Famished Road’. A wannan karon, ya zauna da Bola Mosuro, tsohuwar mai gabatar da shirye-shirye a BBC World Service, domin tattauna fasahar rubutu, muhimmancin gajerun labarai da kuma makomar adabin Afirka.

Tattaunawar ta samu kulawar shafin Brittle Paper, wanda ya wallafa rahoto a kanta a ranar 10 ga Afrilu, 2026, ƙarƙashin taken “A Literature Should Be Like a Feast”. An kuma wallafa cikakkiyar tattaunawar a tashar YouTube ta Caine Prize for African Writing.

A wannan fira, za mu leƙa wasu daga cikin muhimman batutuwan da suka fito a tattaunawar, inda Okri ya bayyana ra’ayinsa kan abin da ke sa labari ya yi armashi, dalilin da ya sa marubuci bai kamata ya takaita tunaninsa ba, da kuma irin rawar da kyaututtukan adabi za su iya takawa wajen bunƙasa baiwar sababbin marubuta.

Abin lura: An sake tsara tambayoyi da bayanai a Hausa bisa muhimman batutuwan da aka wallafa daga tattaunawar. Ba kwafin cikakkiyar hirar kai tsaye ba ne.

Tambaya: A matsayinka na gogaggen marubuci, yaya kake kallon gajeren labari idan aka kwatanta shi da labari mai tsayi?

BEN OKRI: A ganina, gajeren labari yana daga cikin manyan nau’o’in adabi. Dalili kuwa shi ne, marubuci yana iya ɗaukar duniyar da take da faɗi, ya gabatar da ita cikin ɗan ƙaramin wuri. Ba lallai sai mutum ya rubuta littafi mai ɗaruruwan shafuka ba kafin ya iya isar da babban saƙo ko ya bayyana zurfin wata rayuwa ba.

Ya kuma jaddada cewa gajeren labari yana da muhimmiyar rawa wajen horas da marubuci. A cikin dogon littafi, marubuci na iya rubuta shafuka da yawa, amma wasu sassan ba su kai matsayin da ake buƙata ba. A gajeren labari kuwa, kusan kowace jimla tana da nauyin da ya kamata ta ɗauka. Saboda ƙarancin sarari, marubuci ba shi da damar ɓoye raunin rubutunsa cikin yawan kalmomi.

Wannan ya sa Okri yake kallon gajeren labari a matsayin wata makaranta ta koyon ƙwarewar rubutu, inda marubuci zai koyi yadda ake zaɓar kalma, gina jimla da isar da saƙo ba tare da ɓata lokacin mai karatu ba.

Tambaya: Me ya kamata marubuci ya fi kula da shi idan zai fara rubuta labari?

Ben Okri: Farkon labari yana da matuƙar muhimmanci. Dole ne ya kasance mai jan hankalin mai karatu, ya sa shi son sanin abin da zai biyo baya.

Okri ya kwatanta wannan da yadda marubuci zai kama mai karatu daga wuyan riga, domin kada ya samu damar ajiye labarin gefe cikin sauƙi.

A ganinsa, idan farkon labari bai iya jawo hankalin mai karatu ba, to marubucin ya riga ya fuskanci babban ƙalubale. Wannan ba yana nufin dole ne a fara kowane labari da abin ban mamaki ko tashin hankali ba ne; abin da ake buƙata shi ne a fara da salo da zai sa mai karatu ya ji cewa akwai abin da ya dace ya tsaya ya saurara.

Wannan darasi ne da ya shafi duk mai rubutu. Domin wani lokaci, labari yana iya kasancewa da kyakkyawan saƙo, amma idan ba a gina farkonsa da armashi ba, mai karatu ba zai samu sha’awa ko juriyar bin saƙon har zuwa ƙarshe ba.

Tambaya: Shin ya dace adabin Afirka ya fi karkata ga labaran wahala, yaƙe-yaƙe da matsalolin siyasa?

Ben Okri: Okri ya nuna rashin amincewarsa da ra’ayin cewa adabin Afirka dole ne ya kasance yana magana ne kan wahala da matsalolin siyasa kawai. A cewarsa, “adabi ya kamata ya kasance kamar liyafa mai nau’o’in abinci daban-daban.”

Ya yi amfani da misalan abincin jollof, fufu da soyayyen plantain wajen bayyana cewa ba lallai ne a riƙa gabatar da babban abinci mai nama a kowane lokaci ba. Wato, adabi yana buƙatar bambancin labarai, salo da batutuwa, kamar yadda liyafa take da abinci iri-iri.

A nan ne ra’ayinsa ya ƙara zama mai jan hankali. Domin Afirka tana da tarihin yaƙe-yaƙe, talauci, rikice-rikicen siyasa da sauran matsaloli, amma ba waɗannan ne kaɗai suke bayyana rayuwar mutanenta ba. Akwai soyayya, farin ciki, barkwanci, al’adu, abubuwan al’ajabi, rayuwar yau da kullum da kuma ƙananan abubuwan da mutane ba sa yawan ba da labarinsu.

A cewarsa, marubuta bai kamata su ji cewa sai sun rubuta labarin da ya yi kama da abin da aka saba ji ba kafin a ɗauke shi a matsayin muhimmin aikin adabi. Wani labari ƙarami, mai ban mamaki ko wanda bai saba da tunanin mutane ba, yana iya zama mai daraja saboda sabon yanayin da yake gabatarwa.

Tambaya: Shin labarin da ba a saba ji ba yana da muhimmanci a duniyar adabi?

Ben Okri: A ganinsa, wani lokaci labarin da ba a saba ji ba shi ne ya fi cancantar a ba shi kulawa, domin ba ya maimaita abin da aka riga aka sani. Idan marubuci ya ci gaba da bin labaran da suka zama ruwan dare, to yana iya rasa damar gano wasu sabbin hanyoyin da za a fahimci rayuwa.

Wannan na nufin ba lallai ne labari ya kasance mai ɗauke da manyan al’amura ko fitattun mutane ba kafin ya zama abin karantawa. Wani abin da ya faru a cikin gida, wata tattaunawa ta yau da kullum, ko kuma wani yanayi da mutane ba sa ɗauka da muhimmanci, duk za su iya zama tushen babban labari idan marubuci ya kalli abin da ya faru da idon basira.

A nan ne fasahar marubuci take bayyana: ba wai kawai ya rubuta abin da ya gani ba, har ma ya iya gano ma’anar da ke ɓoye a cikin abin da wasu suka ɗauka a matsayin ƙaramin abu.

Tambaya: Wace rawa kake ganin kyaututtukan adabi, musamman Caine Prize, suke takawa wajen bunƙasa sababbin marubuta?

Ben Okri: Okri ya bayyana cewa samun shiga cikin jerin waɗanda aka zaɓa domin tantancewa ko bayar da kyautar adabi na iya sauya yadda marubuci yake kallon kansa da kuma yadda duniya take kallonsa.

A cewarsa, irin wannan karɓuwa tana buɗe wa marubuci sabon tunani game da abin da zai iya cimmawa. Tana ƙara masa ƙarfin gwiwa, tana zurfafa masa fahimtar cewa rubutu ba ɓata lokaci ba ne, sannan tana ƙara masa kwarin gwiwar ci gaba da aikinsa.

Ya kuma nuna cewa ɗaya daga cikin manyan amfanin irin wannan karɓuwa shi ne jawo hankalin mutanen da za su iya kawo babban sauyi a rayuwar marubucin. Wato, samun kulawar jama’a da masu ruwa da tsaki a duniyar adabi na iya buɗe ƙofofin da marubucin bai iya buɗewa shi kaɗai ba.

Wannan ya nuna cewa kyautar adabi ba lambar yabo kawai ba ce. Tana iya zama wata hanya ta gano baiwa, ƙarfafa marubuci da kuma haɗa shi da damar da za ta taimaka masa ya bunƙasa.

Mene ne saƙon Ben Okri ga marubuta?

Abin da ya fi fitowa fili daga wannan tattaunawa shi ne yadda Ben Okri yake son ganin adabin Afirka ya ƙara faɗaɗa, ya fita daga ƙayyadaddun batutuwan da aka saba danganta shi da su. Bai musanta cewa akwai wahala da matsaloli a Afirka ba, amma yana tunatar da marubuta cewa rayuwar al’umma ba ta ƙarewa a kan wahala kawai.

Haka kuma, ya nuna cewa ƙwarewar rubutu ba ta dogara da yawan shafukan da marubuci ya iya cikawa ba. Wani ɗan gajeren labari da aka gina shi cikin hikima na iya ɗaukar saƙon da zai daɗe a zuciyar mai karatu.

Ga masu tasowa a fannin rubutu, wannan tattaunawa tana ɗauke da darasi mai muhimmanci: kada a raina ƙaramin labari, kada a yi sakaci da farkon rubutu, kuma kada a takaita tunani saboda ana tsammanin wasu ne kawai za su yarda da abin da ya dace a rubuta game da Afirka.

Domin adabi ba madubi ne kawai da ke nuna matsalolin al’umma ba; yana iya zama liyafa mai ɗauke da labarai iri-iri, inda kowane marubuci yake da damar kawo nasa abincin, nasa ɗanɗanon da kuma irin hangen nesan da zai ƙara wa sauran mutane fahimtar rayuwa.

By ukarofi

Leave a Reply