“Duniya ta san ni ta hanyar tukwanen da na ƙera”
Daga AISHA ASAS
A wasu lokuta, abin da mutum ya gada daga iyayensa ko kuma ya koya tun yana ƙarami kan zama babbar hanyar da zai gina tarihin da duniya za ta riƙa tunawa da shi. Ba lallai ne mutum ya fara tafiyarsa daga babban birni ba, ko ya samu damar shiga manyan makarantu kafin ya iya nuna irin baiwar da yake da ita. Abin da ya fi muhimmanci shi ne yadda yake amfani da damar da ya samu a gabansa, da kuma yadda yake haɓaka abin da ya iya har ya kai ga wani matsayi na musamman.
A tarihin mata ’yan Najeriya, akwai waɗanda suka yi fice a fannoni daban-daban, amma kaɗan ne suka yi amfani da sana’ar gargajiya wajen samun karɓuwa a manyan cibiyoyin fasaha na duniya kamar Ladi Dosei Kwali. Mace ce da ta fara koyon sarrafa yumɓu a gida, amma daga baya ayyukanta suka zama abin baje kolin fasaha a ƙasashen waje, har ta samu karramawa daga hukumomi da manyan cibiyoyi. Tarihin rayuwarta ya ƙunshi baiwa, ƙoƙari, damar da ta samu da kuma yadda ta ɗaukaka sana’ar da ta gada daga al’ummarta. Wannan zai tabbatar wa masu karatu cewa, Ladi Kwali ta cancanci zama Gimbiyarmu ta wannan mako.
Wace ce Ladi Kwali?
Ladi Dosei Kwali, wadda aka fi sani da Ladi Kwali, na daga cikin fitattun mata ’yan Najeriya da suka yi fice a fagen fasahar tukwane, har ayyukanta suka ketare iyakokin ƙasarta zuwa gidajen tarihi da manyan wuraren baje kolin fasaha na duniya.
An haife ta a garin Kwali da ke yankin Gbagyi, a yankin da a yau yake cikin Babban Birnin Tarayya Abuja, kusan shekarar 1925. Sai dai akwai wasu majiyoyi da suka nuna cewa shekarar haihuwarta na iya kasancewa 1921 ko 1920, don haka ba a da cikakken tabbaci kan ainihin shekarar. Sunan garinsu ne ya zama sunan da duniya ta san ta da shi, wato Ladi Kwali.
Ta taso ne a cikin al’ummar da mata ke da muhimmiyar rawa wajen sana’ar tukwane, musamman wajen sarrafa yumɓu da mayar da shi kayan amfani a gidaje. Wannan al’ada ta zama wani ɓangare na rayuwarta tun tana ƙarama, kafin daga baya ta zama hanyar da ta yi amfani da ita wajen bayyana baiwarta da kuma wakiltar al’adun al’ummarta a duniya.
Ta yaya ta fara koyon sana’ar tukwane?
Ladi Kwali ta koyi sana’ar tukwane ne tun tana ƙarama, a hannun gwaggonta. A wannan lokaci, sana’ar ba wai kawai hanyar samar da kayan amfani ba ce, har ila yau, tana daga cikin al’adun mata a yankin Gbagyi.
Ta koyi yadda ake sarrafa yumɓu, a naɗe shi a hankali, a gina jikin tukunya, sannan a gyara shi har ya samu siffar da ake buƙata. Wannan hanya ta gargajiya ana kiranta da coiling, wato gina tukunyar ta hanyar naɗe dogayen layukan yumɓu a jere, ana ɗora su a kan juna har sai an samu girman da ake so.
Bayan gina tukunya, sai a yi mata ado da zane-zane da alamomi, ciki har da hotunan kadangaru, macizai, kunamai da wasu dabbobi. Waɗannan alamomi ba ado kawai suke yi wa tukwanen ba; suna kuma nuna yadda fasahar ke da alaƙa da muhalli da al’adun mutanen yankin.
Tun kafin ta samu wata dama ta horo a cibiyar sana’a, Ladi ta riga ta yi fice a yankinta saboda ƙwarewarta. Tukwanen da take ƙerawa sun kasance masu kyau da ban sha’awa, har wasu masu matsayi a yankin suka fara sha’awar ayyukanta.
Ta yaya aka gano baiwarta har ta fara samun karɓuwa a wajen ƙasarta?
A shekarar 1950, wani Bature mai suna Michael Cardew, wanda ya kasance ƙwararren mai sarrafa yumɓu, ya ga wasu daga cikin tukwanen Ladi Kwali a fadar Sarkin Abuja, Alhaji Suleiman Barau.
Cardew ya yi matuƙar sha’awar irin fasahar da ya gani, musamman yadda aka sarrafa yumɓun da kuma yadda aka yi wa tukwanen ado. Wannan ganawa ta zama muhimmin mataki a tarihin Ladi Kwali, domin ta buɗe mata wata sabuwar dama ta haɓaka ƙwarewarta.
A lokacin, Cardew yana da hannu wajen kafa cibiyar koyar da sana’ar tukwane a Abuja. Da farko, an fi mayar da hankali kan koyar da maza, amma bayan ya ga irin ƙwarewar Ladi, sai aka ba ta damar shiga cibiyar.
A shekarar 1954 ta shiga Cibiyar Horar da Sana’ar Tukwane ta Abuja, inda ta zama mace ta farko da ta shiga cibiyar a matsayin mai koyon sana’ar.
Wannan mataki ya sa ta haɗa ilimin gargajiyar da ta koya daga gwaggonta da wasu sabbin dabarun sarrafa yumɓu da ba ta saba amfani da su ba.
Me ta ƙara koya a cibiyar horar da sana’ar tukwane?
A cibiyar, Ladi Kwali ta koyi amfani da injimin juyar da yumɓu wajen ƙera tukwane, wanda ake kira potter’s wheel. Ta kuma koyi yadda ake shafa wa kayan yumɓu wani rufi na musamman domin ƙara musu kyau da kariya, da kuma yadda ake amfani da murhun ƙona tukwane mai zafi sosai.
Ta koyi wasu dabaru kamar glazing, wato shafa wa tukunya wani rufi mai sheƙi kafin a sake ƙona ta, da kuma slip, wanda ake amfani da shi wajen ƙara launi ko wasu siffofi a jikin kayan yumɓu.
Sai dai abin da ya fi bambanta Ladi da saura shi ne yadda ba ta yi watsi da tsohuwar fasahar da ta gada ba. Maimakon haka, ta haɗa dabarun zamani da na gargajiya, ta samar da ayyukan da suka bambanta da na sauran masu sana’ar tukwane.
Ta ci gaba da amfani da dabarar gina tukunya da hannu, tare da ƙara wasu sabbin abubuwa da ta koya a cibiyar. Wannan haɗin fasahohi ne ya taimaka wajen samar da tukwanen da suka zama abin sha’awa ga masu kallon fasaha a ciki da wajen Najeriya.
Ta yaya sana’arta ta kai ta ƙasashen waje?
Bayan Ladi Kwali ta shiga cibiyar, ayyukanta sun fara samun karɓuwa a wajen Najeriya. An riƙa baje kolin tukwanenta a wasu manyan wuraren nuna fasaha, ciki har da Berkeley Galleries da ke birnin Landan a shekarun 1958, 1959 da 1962.
A shekarar 1962 ta je Birtaniya, inda ta gudanar fasahar ƙera tukwane, tana nuna yadda ake sarrafa yumɓu da hannu da kuma yadda ake yi wa tukwane ado.
Daga baya ta kai ziyara da gudanar da baje kolin fasaharta a wasu ƙasashe kamar Jamus da Italiya. A shekarar 1972 kuma ta shiga rangadin baje kolin fasaha a Amurka tare da Michael Cardew da wani mai sana’ar tukwane daga Ghana, Clement Kofi Athey.
A rangadin, ta samu damar nuna yadda ake gina tukwane ta hanyar gargajiyar Gbagyi ga ɗalibai da masu sha’awar fasaha a wasu manyan cibiyoyi da jami’o’i.
Wannan ya sa fasahar da aka saba ganin mata na yi a cikin al’ummominsu ta samu matsayi a manyan wuraren baje kolin fasaha na duniya. Ayyukanta sun shiga tarin wasu gidajen tarihi, ciki har da ɓictoria and Albert Museum da ke Landan.
Waɗane irin nasarori da lambobin yabo ta samu?
A shekarar 1963, Birtaniya ta karrama ta da lambar yabo ta Member of the Order of the British Empire (MBE), saboda gudunmawar da ta bayar a fagen fasahar tukwane.
A shekarar 1965 kuma ta samu lambar yabo ta azurfa ta ƙwarewa a bikin baje kolin fasahar tukwane na duniya da aka gudanar a Smithsonian Institution da ke Washington, Amurka.
A shekarar 1977, Jami’ar Ahmadu Bello da ke Zariya ta ba ta digirin girmamawa na digirin-digirgir, duk da cewa ba ta samu damar yin karatun boko ba. Wannan ya nuna yadda ƙwarewa da gudunmawar mutum ga al’umma za su iya zama wani muhimmin abin da ya cancanci a karrama shi.
A shekarar 1980, gwamnatin Najeriya ta ba ta lambar yabo ta Nigerian National Order of Merit (NNOM), sannan a shekarar 1981 aka karrama ta da Officer of the Order of the Niger (OON).
Waɗannan karramawa sun ƙara tabbatar da matsayinta a tarihin fasaha da kuma yadda ta taimaka wajen ɗaukaka sunan Najeriya a duniya.
Nasarorin da Ladi Kwali ta samu sun nuna cewa fasaha ba ta da iyaka idan aka ba ta dama ta bayyana kanta.
Shin nasarar Ladi Kwali ta taimaka wa sauran mata?
Daya daga cikin abubuwan da suka fi muhimmanci a tarihin Ladi Kwali shi ne yadda nasararta ta buɗe ƙofa ga sauran mata masu sana’ar tukwane.
Shigarta cibiyar horar da sana’ar a matsayin mace ta farko ya nuna cewa mata ma za su iya shiga wuraren koyon sabbin dabaru da kuma yin gogayya a fannonin da aka saba ganin maza sun fi rinjaye.
Bayan shigarta, wasu mata daga yankin Gbagyi sun biyo bayanta zuwa cibiyar, inda suka samu damar koyon sabbin dabarun sana’a. Daga cikin matan akwai Halima Audu, Asibi Ido, Kande Ushafa da Lami Toto.
A shekarar 1965, an kafa wani ɓangare na cibiyar da aka fi sani da Dakin Gwari, inda mata suka riƙa aiki tare wajen ƙera tukwane ta hanyar gargajiyar da suka gada.
Duk da haka, binciken tarihin cibiyar ya nuna cewa akwai matsalar rashin daidaito wajen biyan ma’aikata. Saboda tsarin albashin da ya danganta da takardar shaidar karatu, Ladi Kwali ta samu ƙarancin albashi idan aka kwatanta da wasu abokan aikinta maza, duk da shahararta da ƙwarewarta. Wannan ya nuna cewa samun nasara ba lallai ya kawar da dukkan ƙalubalen da mata ke fuskanta ba.
Yaushe Ladi Kwali ta rasu, kuma wane gado ta bari?
Ladi Kwali ta rasu a ranar 12 ga Agusta, 1984, a Minna da ke Jihar Neja, tana da kusan shekara 59 a duniya.
Sai dai mutuwarta ba ta kawo ƙarshen tasirin da ta yi a fagen fasaha ba. A farkon shekarun 1980, an sauya sunan cibiyar horar da sana’ar tukwane ta Abuja zuwa Ladi Kwali Pottery Centre, domin girmama gudunmawar da ta bayar.
Haka kuma, hotonta ya bayyana a bayan takardar kuɗin Naira 20 ta Najeriya, lamarin da ya sanya ta zama mace ta farko da ta bayyana a kan takardar kuɗin ƙasar.
Har zuwa yau, ana ci gaba da nuna ayyukanta a gidajen tarihi da cibiyoyin fasaha daban-daban a duniya, inda ake kallon su a matsayin misalin yadda fasahar gargajiya za ta iya haɗuwa da sabbin dabaru ba tare da rasa asalin da ta fito daga gare shi ba.
Wane darasi mata za su iya ɗauka daga rayuwarta?
Rayuwar Ladi Kwali ta nuna cewa baiwar mutum ba sai ta fito daga cikin aji ko ta samu takardar shaidar karatu ba kafin ta zama abin lura a duniya. Ta fara koyon sana’a ne a hannun danginta, ta yi amfani da abin da ta koya, sannan ta ci gaba da haɓaka ƙwarewarta lokacin da wata dama ta samu.
Haka kuma, tarihin rayuwarta ya nuna muhimmancin kiyaye al’adun gargajiya tare da buɗe ƙofa ga sabbin dabaru. Ba ta yi watsi da fasahar da ta gada ba saboda ta koyi wata sabuwa; a maimakon haka, ta haɗa su, ta samar da wani salo da ya zama nata na musamman.
Wani darasin kuma shi ne muhimmancin bai wa mata dama. Da a ce ba a ba Ladi damar shiga cibiyar horar da sana’ar tukwane ba, da wata dama ta musamman ta haɗa fasahar gargajiyar Gbagyi da dabarun zamani na iya kuɓucewa cikin tarihin fasaha na duniya.
A ƙarshe, tarihin Ladi Kwali ya tunatar da mu cewa wani lokaci abin da al’umma ke ɗauka a matsayin sana’ar yau da kullum na iya zama wata babbar baiwa idan aka ba ta kulawa, horo da damar bunƙasa.
