A wasu sassan duniya, mutane suna kallon teku a matsayin babbar hanya ta sufuri, wurin yawon buɗe ido ko kuma hanyar samun abinci. Amma ga wasu al’ummar Bajau, teku ba waɗannan abubuwa kaɗai ba ce; ita ce muhalli, wurin zama, hanyar rayuwa da kuma tushen tarihinsu.
Wannan al’umma da aka fi sani da Sama-Bajau ta shafe ƙarnoni tana rayuwa tare da teku, inda wasu daga cikinta suka zauna a cikin kwale-kwale, yayin da wasu kuma suke gina gidaje a kan turaku a tsakiyar ruwa.
Abin da ya fi ɗaukar hankali game da Bajau shi ne yadda suka gina wata rayuwa da ta dogara matuƙa da teku, har wasu daga cikinsu suka ƙware wajen nutsewa ƙarƙashin ruwa domin farauta da kamun kifi. Wannan salon rayuwa ya sa aka riƙa kiransu da “mutanen teku” ko kuma “makiyayan teku”.
Asalinsu da wuraren da suke zaune:
Bajau ba al’umma ce da ke zaune a ƙasa guda tak ba. Sun bazu ne a sassa daban-daban na yankin kudu maso gabashin Asiya, musamman a Philippines, gabashin Malaysia da Indonesiya. Ana samun su a yankunan tsibiran Sulu, Sabah, Sulawesi da wasu yankunan da ke kewaye da su.
Masana tarihi da masu binciken al’adu sun danganta asalinsu da dogon tarihin ƙaura da zirga-zirgar al’ummomi a yankin teku na kudu maso gabashin Asiya. Saboda haka, ba abu ne mai sauƙi a bayyana wani wuri guda a matsayin asalin dukkan Bajau ba. A tsawon lokaci, wasu rassansu sun zauna a ƙauyukan bakin teku, wasu suka koma zama a gidajen da aka gina a kan ruwa, yayin da wasu kuma suka ci gaba da rayuwa a cikin kwale-kwale.
Haka kuma, suna da yaruka da al’adu daban-daban bisa ga yankin da suke zaune, duk da cewa suna da alaƙar tarihi da ta zamantakewa.
ɗaya daga cikin abubuwan da suka fi bambanta Bajau shi ne tsarin gine-ginen gidajensu. A wasu ƙauyukansu, ana gina gidaje ne a kan dogayen turaku da aka kafa a cikin ruwa, ta yadda gidajen za su kasance sama da teku.
Ana amfani da katako da wasu kayan gargajiya wajen gina waɗannan gidaje. Ana haɗa su da hanyoyin katako ko ƙananan gadaje domin mazauna ƙauyen su riƙa zirga-zirga daga gida zuwa gida. A wasu wurare kuma, gidajen suna da matakala da ke kaiwa kai tsaye cikin ruwa, domin sauƙaƙa shiga kwale-kwale.
Ga wasu daga cikin Bajau, kwale-kwale ba kayan sufuri kawai ba ne, gida ne da iyali ke rayuwa a cikinsa. Suna amfani da su wajen tafiya, kamun kifi, safarar kayayyaki da sauran ayyukan yau da kullum.
Duk da haka, ba dukkan Bajau ne suke rayuwa a cikin kwale-kwale ba. Yawancinsu a yau suna zaune ne a gidaje na dindindin a ƙauyukan bakin teku ko na kan ruwa. Saboda haka, ya dace a fahimci cewa salon rayuwarsu ya bambanta daga yanki zuwa yanki.
Wani abu da ya jawo hankalin masana kimiyya game da Bajau shi ne ƙwarewar wasu daga cikinsu wajen nutsewa ƙarƙashin ruwa ba tare da amfani da na’urorin numfashi ba. Wasu mafarautansu na iya zama ƙarƙashin ruwa na tsawon lokaci yayin da suke neman kifaye, dorinar ruwa da sauran halittun teku.
Tun suna ƙanana, wasu yaran Bajau suna koyon iyo da nutsuwa a ruwa, musamman a iyalan da suka dogara da kamun kifi. Wannan horo na tsawon shekaru yana taimaka musu wajen ƙara iya sarrafa numfashinsu da motsin jikinsu a ƙarƙashin ruwa.
A wasu lokuta, masu nutsewar suna amfani da tabarau na musamman da kayan aikin gargajiya domin kama kifi. Wasu kuma suna amfani da mashin kamun kifi, wanda suke harba wa kifin yayin da suke ƙarƙashin ruwa.
Masana kimiyya sun gudanar da bincike kan wasu daga cikin Bajau, inda suka gano cewa akwai bambance-bambancen halitta da ka iya taimakawa wajen ƙwarewar nutsewa. Wani bincike da aka wallafa a mujallar kimiyya ta Cell a shekarar 2018 ya nuna cewa wasu Bajau suna da girman saifa fiye da na wasu al’ummomin da aka kwatanta da su.
Saifa na taimakawa wajen fitar da ƙarin jajayen ƙwayoyin jini cikin jini yayin da mutum yake nutsewa, wanda zai iya taimaka wa jiki wajen jure ƙarancin iskar oɗygen na ɗan lokaci. Masu binciken sun danganta wannan bambanci da sauye-sauyen halitta da suka samu a cikin al’ummar.
Sai dai wannan ba yana nufin cewa dukkan Bajau suna da wannan siffa ba, ko kuma cewa suna iya rayuwa ƙarƙashin ruwa ba tare da iyaka ba. Ƙwarewarsu ta samo asali ne daga haɗuwar al’ada, horo, yanayin rayuwa da wasu abubuwan halitta.
Ga al’ummar Bajau, teku ita ce babbar hanyar samun abinci da abin dogaro. Kamun kifi, tattara halittun teku da cinikinsu na daga cikin muhimman sana’o’in da suka taimaka wajen samar da abinci da kuɗin gudanar da rayuwar iyalansu.
Wasu suna kama kifi da raga, wasu kuma suna amfani da ƙugiya ko kayan gargajiya na nutsewa. Ana kuma samun waɗanda ke tattara dorinar ruwa, ƙwari-ƙwarin teku da sauran halittun da ake amfani da su wajen abinci ko sayarwa.
A wasu al’ummomin Bajau, ana sayar da kifin da aka kama ga ’yan kasuwa ko kuma a musanya shi da shinkafa, kayan masarufi da sauran abubuwan buƙata. Wannan ya nuna cewa, duk da dogaro da teku, suna da alaƙa da al’ummomin da ke zaune a ƙasa.
Shanu da noma ba su da irin wannan muhimmanci a rayuwarsu kamar yadda suke da shi a wasu al’ummomi, domin yanayin wuraren da suke zaune ya sa sana’o’in ruwa suka fi dacewa da su.
Aure, iyali da al’adunsu:
Rayuwar Bajau tana da tsarin zamantakewa da al’adu da suka gada daga kakanninsu. Iyali da dangantaka suna da muhimmanci wajen tafiyar da rayuwarsu, musamman saboda sana’o’in teku da ke buƙatar haɗin kai.
A wasu yankunansu, ana gudanar da bukukuwan aure da sauran bukukuwan gargajiya tare da waƙoƙi, kiɗa da raye-raye. Suna da nasu salon tufafi da kayan ado, waɗanda ke bambanta bisa ga yankin da suke zaune.
Addinin Musulunci ya zama babban ɓangare na rayuwar yawancin al’ummomin Sama-Bajau, musamman a Philippines da Malaysia. Duk da haka, akwai bambance-bambance a tsarin addini da al’adu tsakanin rassan Bajau daban-daban.
Haka kuma, suna da yarukan Sama-Bajau da dama. Waɗannan yaruka suna ɗauke da tarihin al’ummomin, tatsuniyoyinsu da ilimin gargajiya game da teku. Amma a wasu yankuna, tasirin harsunan ƙasa da na makarantu yana ƙara shafar yadda matasa ke amfani da yarukan kakanninsu.
Barazanar da ke fuskantar rayuwarsu:
Duk da irin ƙwarewar da Bajau suka samu wajen rayuwa da teku, salon rayuwarsu na fuskantar ƙalubale da dama. ɗaya daga cikinsu shi ne raguwar kifaye a wasu yankunan da suke kamun kifi, sakamakon yawaitar kamun kifi da lalacewar muhallin teku.
Gurbatar ruwa, lalacewar murjani da sauyin yanayi na daga cikin matsalolin da ke barazana ga halittun teku da kuma hanyoyin samun abincinsu.
A wasu ƙasashe, matsalolin takardun zama, rajistar haihuwa da samun takardun ɗan ƙasa suna shafar wasu al’ummomin Bajau. Musamman waɗanda ke yawan ƙaura tsakanin tsibirai ko kuma waɗanda ba su da cikakkun takardun shaidar zama, kan fuskanci ƙalubale wajen samun ilimi, kiwon lafiya da sauran hidimomin gwamnati.
Wasu daga cikin ƙananan yaran Bajau ma suna fuskantar matsalar rashin samun damar zuwa makaranta saboda nisan wuraren karatu, talauci ko kuma yanayin rayuwar iyalansu.
Duk da haka, ba daidai ba ne a ɗauki dukkan Bajau a matsayin al’umma marar ilimi ko wadda ba ta da alaƙa da zamani. Wasu suna zaune a birane, suna zuwa makarantu, suna gudanar da sana’o’i daban-daban, yayin da wasu ke ci gaba da rayuwar gargajiya ta ruwa.
Shin rayuwar Bajau za ta iya ci gaba a nan gaba?
Tarihin Bajau ya nuna yadda ɗan Adam zai iya daidaita rayuwarsa da muhalli har ya samar da wata al’ada ta musamman. Abin da wasu mutane ke gani a matsayin teku mai haɗari, su kuwa sun mayar da shi wurin zama, makarantar koyon sana’a da kuma hanyar samun abinci.
Amma babban ƙalubalen da ke gabansu shi ne yadda za su ci gaba da kare al’adunsu tare da fuskantar sauye-sauyen zamani. Kare muhallin teku, samar musu da damar ilimi da kiwon lafiya, da kuma mutunta haƙƙoƙinsu na zamantakewa na da muhimmanci wajen tabbatar da cewa ba za a rasa wannan gagarumin gadon al’adu ba.
A ƙarshe, labarin Bajau ba labarin mutanen da kawai suka saba zama a kan ruwa ba ne. Labari ne na wata al’umma da ta gina tarihinta bisa teku, ta samar da ilimi na musamman game da rayuwar ruwa, kuma ta nuna yadda dangantakar ɗan Adam da muhalli za ta iya zama ginshiƙin wata al’ada ta musamman.
