Daga MAHDI MUSA MUHAMMAD
A tarihin Afirka, daular Kanem-Borno ta kasance ɗaya daga cikin manyan masarautu waɗanda suka yi fice a Arewacin nahiyar, tare da zaman kanta kusan shekaru ɗari tara. A cikin jerin sarakunan da suka yi tasiri wajen kafa ƙarfi da daidaito a wannan daula, ɗaya daga cikin fitattun masu mulki shi ne Mai Ali Ghaji — wanda aka fi sani da Ali I Gaji ko kuma Ghaji, wanda ya yi mulki daga kusan shekara ta 1470/1472 zuwa 1503/1504.
Mai Ali Ghaji ya zo a kan gaba a lokacin da daular Kanem-Borno ke fuskantar ƙalubale na siyasa da tashin hankali. A ƙarni na 14 zuwa na 15, mulkin daular ya sha fama da rikice-rikicen cikin gida, yaƙi da ƙabilar Bulala, da raguwar ƙarfin tattalin arziki da siyasa. Wannan ya sa ƙungiyoyin sarakuna biyu suka yi yaƙi a tsakaninsu don mulki, har da juyin juya hali na siyasa da ya sa daular cikin wani yanayi na rushewa.
Asalin Ali Ghaji da yawansa karagar mulki:
Ali Ghaji, wanda asalinsa ya fito ne daga cikin masarautar Sayfawa (Sayfawa dynasty), ya taso a matsayin jagora mai hangen nesa a lokacin da daular ke buƙatar jagoranci mai ƙarfi. Wasu masana tarihi sun bayyana cewa iyayensa suna daga cikin jerin sarakunan Sayfawa, yayin da wasu ke ganin cewa ya fito ne daga dangin sarauta amma ba a san sunan mahaifinsa ba. Duk da haka, sunan Ali Ghaji ya yi fice da nasarorinsa wajen sake tabbatar da ikon daular da kuma ba da ƙarfi ga tsarin mulki.
A shekara ta 1472, bayan jerin shekarun daular ta sha fama da rikice-rikice, Ali Ghaji ya samu nasarar kawo ƙarshen yaƙe-yaƙe na cikin gida da kuma rarrabuwar kawuna a tsakaninsu. Wannan ya ba shi damar kafa sabuwar murya a tsarin mulki, inda ya sake dawo da zaman lafiya da tsari a ciki da wajen daular.
Canjin Babban Birni: Ngazargamu:
ɗaya daga cikin manyan nasarorin Ali Ghaji shi ne kafa sabon babban birni a Borno, wanda aka sani da Ngazargamu (ko Gazargamu), a gefen kogin Yobe. Wannan birni ya zama babban matsuguni na siyasa da tattalin arziki na daular, kuma ya tsaya a matsayin babban cibiyar mulki da kasuwanci kusan ƙarni uku. Matsayinsa a gaɓar kogin ya bai wa daular damar sarrafa manyan hanyoyin kasuwanci daga Sahara zuwa sauran sassan Afirka.
Canjin babban birnin daga tsohuwar cibiyar daular zuwa Ngazargamu ya sauya hanyar daular Borno gaba ɗaya. Wannan birni ya karɓi masu tafiya da kasuwanci daga ƙasar Hausa da Arewa ta Yamma, yana haɓaka samar da haraji, amfanin gona da kayan kasuwanci, lamarin da ya taimaka wajen bunƙasa arzikin daular.
Mai Ali Ghaji ya mayar da hankali kan ƙarfafa rundunar soja da kuma tsara mulki yadda zai tabbatar da zaman lafiya da tsaro cikin daular. Ya yi amfani da dabaru na siyasa da soji domin hana hare-haren waje da kuma kawo ƙarshen rikicin cikin gida. Wannan ya haɗa da horar da sabbin sojoji daga ƙabilu daban-daban a Borno domin su kare ƙasa.
Ya kuma kafa haɗin gwiwa da wasu ƙananan ƙabilu a yankin, inda wasu suka amince su bayar da sojoji da tallafi don kare yankunansu daga barazana. Ta wannan hanyar, rundunarsa ta ƙara samun ƙarfi da tsari fiye da da baya.
ƙarfafa Musulunci da Gudanarwa:
Ali Ghaji ya yi amfani da addinin Musulunci wajen haɗa jama’a da kuma tsara gwamnati. Tunda Musulunci ya riga ya zama addinin hukuma a daular tun ƙarni na 11, Ali Ghaji ya ƙara bunaasa ilimin addini da ayyukan masallaci a cikin daular. Wannan ya taimaka wajen samar da daidaito da haɗin kai a tsakanin jama’a.
Ya kuma kafa majalisar masu ba da shawara wacce ta ƙunshi manyan sarakuna da shugabannin addini, kamar Galadima (jami’in yanki a gabas), Yerima (magajin sarki), Kaigama (janar na soja), da Alƙali (alƙalan shari’a), wanda ke taimakawa jagoranci da warware rikice-rikice a cikin daular.
Haɓakar Tattalin Arziki da Kasuwanci:
A ƙarƙashin mulkinsa, daular Borno ta sake farfaɗowa wajen harkokin kasuwanci. Ali Ghaji ya ɗauki matakai don tabbatar da cewa hanyoyin kasuwanci sun buɗe daga ƙasar Hausa zuwa yankin Arewacin Afirka. ’Yan kasuwa daga ƙasashen waje suna kawo kayayyaki kamar kayan yadi, fure, da gishiri, yayin da daular ke karɓar haraji kan waɗannan kayayyaki.
Gishirin Bilma da sauran albarkatun ƙasa sun taimaka wajen cike asusun gwamnatin daular, wanda hakan ya bada dama wajen ƙara zuba jari a ayyukan soja da gine-gine. Manoman cikin daular sun samu damar noman amfanin gona sosai saboda zaman lafiya, wanda hakan ya karawa daular arziki.
Matsayi da Gado:
Ali Ghaji ya rasu a shekara ta 1503 ko 1504, amma gadon da ya bari bai gushe ba. Ya bar daular Borno cikin tsari mai ƙarfi, wanda daga baya wasu daga cikin shahararrun sarakuna kamar Idris Alooma suka ci gaba da bunƙasa. Wannan ya sanya daular Borno ta zama ɗaya daga cikin ƙasashe masu ƙarfi a arewacin Afirka a ƙarni na 16 da 17.
Tarihin Ali Ghaji ya nuna muhimmancin jagoranci mai hangen nesa, daidaito, ƙarfin soja, da kuma bin ƙa’idofin addini wajen kafa zaman lafiya da bunƙasa ƙasa. Wannan tarihin wani darasi ne ga shugabanni na zamani; cewa samun zaman lafiya da ci gaban ƙasa ba ya samuwa da kyar sai idan an haɗa tsarin mulki, tsaro, tattalin arziki da addini a cikin tsari mai kyau.
Ali Ghaji ya kafa tubalin daular Borno ta dogara a kai tsawon ƙarni da dama, har zuwa wanzuwar mulkin Shehu da kuma ƙarin tasiri da daular ta yi a tarihi.
