Daga MAHDI MUSA MUHAMMAD
Noman Koko a Nijeriya ya zo da sabon salo. Samar da Kako yana da muhimmanci ga tattalin arzikin Nujeriya. Koko ita ce babbar fitar da kayan gona a ƙasar kuma Nijeriya a halin yanzu ita ce ta huɗu mafi girma a duniya mai samar da Koko, bayan Iɓory Coast, Indonesia da Ghana, kuma ta uku mafi girma, bayan IIɓoire Coast da Ghana.
Amfanin gona ya kasance babban mai cinikin ƙasashen waje ga Nujeriya a cikin shekarun 1950 da 1960 kuma a cikin 1970 ƙasar ta kasance ta biyu mafi girma a duniya amma bayan saka hannun jari a ɓangaren mai a cikin shekarun 1970 da 1980, rabon Nijeriya na fitarwa a duniya ya ragu. A cikin shekara ta 2010, samar da Koko ya kai kashi 0.3 na tattalin arzikin cikin gida na noma.
Matsakaicin samar da wake a Nijeriya tsakanin 2000 da 2010, ya kasance tan 389,272 a kowace shekara wanda ya tashi daga tan 170,000 da aka samar a 1999.
A yayin da ake tsaka da noman Koko da fitar da shi waje daga Nijeriya, ƙasar Belgium ta ce yawan Kokon da Nijeriya ke fitar wa zuwa ƙasarta ya zarce na danyen man fetur, a cewar jakadan ƙasar ta Belgium Pieter Leenknegt.
Nijeriya na ci gaba da samun ƙaruwar yawan Kokon da take fitarwa zuwa ƙasashen waje wanda ke ƙra ba da kuɗin shiga. Kuma wannan na da alaƙa da karyewar Naira da ƙaruwa buaata daga ƙasashen waje.
Ana ganin tun shekarar 2024, sauyin yanayi a ƙasar Kwadebuwa da Ghana waɗanda su ne kan gaba wajen noman Koko, ya shafe wanda ya jawo raguwar abin da suke nomawa.
A cewar Hukumar ƙididdiga ta ƙasa, fitar da Koko zuwa waje ya kai kaso 606 a rubu’in na 4 na shekarar 2024. Fitar da kaya ya ƙaru daga Naira biliyan 171 a rubu’in ƙarshe na shekarar 2023 zuwa Naira tiriliyan 1.2 a rubu’in na ƙarshe na shekarar 2024 .
Ana sa ran samun ƙarin hakan a wannan shekara a Nijeriya. A rubu’in farkon na 2025, an samu Naira Tiriliyan 1.32 na kuɗin shiga daga Koko.
Fitar da Koko ya ba da gudunmawar kaso 77 na ɗaukacin kuzin fitar da kaya da aka samu daga noma, wato Naira tiriliyan 1.70 a rubu’in farko na shekarar 2025.
A yayin da yake magana kan ƙarin fitar da Koko daga Nijeriya zuwa Belgium, jakadan ƙasar a Nijeriya ya ce ƙara samun buƙatar Koko daga Nijeriya ya ƙara ba wa wasar dama na sake fasalin kasusuwanci a tsakanin ƙasashen tare da jingine kasuwancin da ta saba na man fetur.
“Akwai tarihi tsakanin Belgium da Nijeriya wanda ya danganci man fetur. Yanzu kuma an bar wannan layi a shekarar 2024 saboda komawa zuwa kasuwancin koko a mai maimakon manna fetur,” ya faɗa a cikin wata hira ta musamman.
A shekarar da ta gabata, Belgium ce ƙasar da Nujeriya ta fi kai wa Koko. Sai dai, masana na ganin cewa sauyin da aka samu ba wai don an inganta noman Koko ɗin ba ne a Nijeriya, sai da don karyewar darajar Naira wanda ya jawo manoma ke fitar da kayansu waje.
Duk da akwai kamfanonin da ke sarrafa koko a Nijeriya da kan yi abubuwa kamar cakuleti, da yawan manoma da ‘yan kasuwa sun fi son su fitar da kayansu waje saboda samun kuɗin waje.
