Daga Dr. BILKISU YUSUF ALI
Zaɓe shine ginshiƙin dimukraɗiyya, domin ta hanyarsa ne jama’a ke bayyana ra’ayinsu wajen zaɓar shugabanninsu. Ingantaccen zaɓe yana tabbatar da gaskiya da adalci da zaman lafiya da ci gaban ƙasa. Sai dai idan aka samu maguɗin zaɓe, hakan na iya raunana amincewar jama’a da tsarin dimokuraɗiyya sannan ya haifar da rikice-rikice da koma bayan tattalin arziki. Wannan takarda ta yi nazari kan ma’anar maguɗin zaɓe, nau’o’insa, abubuwan da ke haddasa shi, illolinsa ga ‘yan ɗasa, da hanyoyin da za a bi wajen rage wannan matsala domin ƙarfafa dimokuraɗiyya.
Gabatarwa
Dimukraɗiyya ce tsarin mulki da ke bai wa jama’a damar zaɓar shugabanninsu cikin ‘yanci da adalci. A ƙasashe masu bin tsarin dimokuraɗiyya, zaɓe shi ne hanyar da ake tabbatar da cewa iko yana fitowa daga yardar jama’a. Duk da muhimmancin zaɓe, wasu lokuta ana samun ayyukan da ke tauye sahihancin tsarin zaɓe. Irin waɗannan ayyuka, waɗanda ake kira maguɗin zaɓe, suna iya shafar amincewar jama’a da tsarin dimokuraɗiyya tare da kawo cikas ga ci gaban ƙasa.
Ma’anar maguɗin Zaɓe
Maguɗin zaɓe na nufin duk wani aiki da aka yi ba bisa ƙa’ida ko doka ba wanda zai iya karkatar da sakamakon zaɓe daga ainihin ra’ayin masu kaɗa ƙuri’a. Wannan na iya faruwa kafin zaɓe, yayin gudanar da zaɓe, ko bayan kammala zaɓe.
Nau’o’in maguɗin zaɓe
1. Sayen ƙuri’u
Wannan na faruwa idan aka ba masu zaɓe kuɗi ko wasu abubuwa domin rinjayar yadda za su yi zaɓe.
2. Tsoratar da masu zaɓe
Wasu mutane kan ji tsoro ko matsin lamba wanda zai hana su yin zaɓe cikin ‘yanci.
3. Yaɗa bayanai ƙarya
A wasu lokuta ana yaɗa bayanan da ba su da tushe domin rikitar da masu zaɓe ko rage amincewa da tsarin zaɓe.
4. Yin katsalandan ga gudanar da zaɓe
Duk wani yunƙuri na hana jami’an zaɓe gudanar da aikinsu cikin ‘yanci ko kawo cikas ga tsarin zaɓe na iya raunana sahihancin sakamako.
Abubuwan da ke haddasa maguɗin zaɓe
-ƙwaɗayin mulki
Sha’awar samun iko ta kowace hanya na iya sa wasu su kauce wa ƙa’idojin dimokuraɗiyya.
-Cin hanci da rashawa
Cin hanci yana iya lalata tsarin gudanar da zaɓe idan ba a ɗauki matakin doka ba.
-Talauci
Talauci na iya sa wasu mutane su zama masu sauƙin karɓar tayin da bai dace ba.
-Rashin wayar da kai
Rashin ilimin masu zaɓe kan haƙƙoƙinsu da muhimmancin zaɓe na iya ƙara haɗarin wasu nau’ikan maguɗi.
-Raunin hukuma
Idan hukumomin da ke kula da zaɓe ba su da isasshen ƙarfi ko kariya, hakan na iya shafar ingancin gudanar da zaɓe.
-Jahilci
Duk lokacin da al’umma ta zamana jahilci ya yi mata katutu to maganar neman ‘yanci da sanin ya kamata zai yi mata ƙaura.
Illolin magudin zaɓe ga ‘yan ƙasa
1. Rage amincewa da dimokuraɗiyya
Idan jama’a suka rasa amincewa cewa zaɓe yana nuna ainihin ra’ayinsu, hakan na iya rage sha’awarsu ta shiga harkokin dimokuraɗiyya.
2. Rikice-rikice
Rashin gamsuwa da yadda aka gudanar da zaɓe na iya haifar da tashin hankali a wasu lokuta.
3. Rage zuba Jari
Rashin kwanciyar hankali na siyasa na iya sa masu zuba jari su yi taka-tsantsan, wanda hakan kan shafi tattalin arziki.
4. Rage cigaban ƙasa
Lokacin da ake yawan rikice-rikice da rashin tabbas, ƙoƙarin bunƙasa ilimi da lafiya da tattalin arziƙi na iya fuskantar cikas.
Kammalawa
Zaɓe mai gaskiya da adalci yana da muhimmanci wajen gina dimokuraɗiyya mai ƙarfi. Rage magudin zaɓe yana buƙatar haɗin gwiwa tsakanin gwamnati da hukumomin zaɓe, jam’iyyun siyasa, ƙungiyoyin farar hula da ‘yan ƙasa domin tabbatar da cewa tsarin zaɓe yana wakiltar ra’ayin jama’a cikin gaskiya.
