Rajistar haihuwa da mutuwa ba wani aiki ne na tattara alƙaluma kawai ba. Ita ce ginshiƙin da ƙasa ta zamani ke dogaro da shi wajen fahimtar al’ummarta, tsara buƙatunsu da kuma auna ci gabanta. Idan babu sahihan bayanan haihuwa da mutuwa, hasashen yawan jama’a yana zama cikin rashin tabbas, shirye-shiryen samar da ayyukan more rayuwa su raunana, yayin da manufofin ci gaba ke fuskantar haɗarin ginuwa a kan zato maimakon sahihan bayanai.
Saboda haka, ci gaba da gazawar Nijeriya wajen yin rajistar haihuwa da mutuwa abu ne da ya kamata ya damu kowace matakin gwamnati. Binciken Alƙaluman Jama’a da Lafiyar ƙasa na Nijeriya na 2024 ya nuna cewa kashi 40 cikin 100 ne kawai na yaran da ba su kai shekara biyar ba aka yi wa rajistar haihuwa a hukumomin da abin ya shafa. Akwai babban giɓi tsakanin birane da karkara, inda kashi 59 cikin 100 na yaran birane aka yi wa rajista, yayin da a karkara adadin ya tsaya a kashi 27 cikin 100 kacal.
Wannan adadi ya fi tayar da hankali idan aka yi la’akari da cewa ana kiyasta Nijeriya na samun haihuwar yara kusan miliyan biyar a kowace shekara.
Sai dai Hukumar ƙididdigar Jama’a ta ƙasa (NPC) ta bayyana cewa a halin yanzu rajistar haihuwa ta hanyar tsarin hukumomi ta kai kusan kashi 57 cikin 100. Wannan bambanci yana nuna wani muhimmin abu: alƙaluman da hukumomi suka tattara da kuma waɗanda binciken gidaje ya samar ba lallai ne su kasance suna auna mutane ko lokaci guda ba.
Amma abin da babu shakka a kai shi ne, miliyoyin haihuwar ’yan Nijeriya har yanzu ba su da rajista. Lamarin ya fi muni idan ana maganar rajistar mutuwa, domin NPC ta ce adadin rajistar mutuwa bai kai kashi 20 cikin 100 ba.
Wannan ba matsalar alƙaluma ce kawai ba. Rajistar haihuwa ita ce ke tabbatar wa yaro da halaccin shaidar kasancewarsa a idon doka, tare da zama muhimmiyar hanya ta samun ilimi, kiwon lafiya, tallafin jinƙai da sauran haƙƙoƙin ɗan ƙasa.
A matakin ƙasa kuwa, cikakkiyar rajistar haihuwa da mutuwa tana samar da muhimman bayanai da gwamnati ke buƙata wajen fahimtar yanayin haihuwa da mace-mace, hasashen sauyin yawan jama’a, tsara ayyukan jama’a da kuma tantance tasirin shirye-shiryen ci gaba. Ita kanta NPC ta amince cewa rajistar fararen hula muhimmin ginshiƙi ne da ke ƙara wa ƙidayar jama’a inganci.
A irin wannan yanayi ne ƙaddamar da tsarin Rajistar Fararen Hula da Muhimman Al’amuran Rayuwa ta Intanet (E-CRVS) da kuma dandalin dijital na VitalReg a faɗin ƙasar ya zama abin maraba da goyon baya.
An tsara tsarin ne domin sauƙaƙa da hanzarta rajistar haihuwa da mutuwa, ƙara tsaro da kuma faɗaɗa damar samun sabis ɗin, tare da inganta ingancin bayanan rajistar jama’ar Nijeriya.
NPC ta ce a halin yanzu tana da cibiyoyin rajista 4,011 da ke aiki a faɗin ƙananan hukumomi 774 na ƙasar, kuma tana da shirin ƙara yawan cibiyoyin zuwa 8,000.
Duk da haka, bai kamata a yi tunanin cewa fasaha ita kaɗai za ta iya magance matsalar ba. Matsalar rajistar haihuwa da mutuwa a Nijeriya tana da alaƙa da yanayin zamantakewa, tsarin hukumomi da kuma yanayin wuraren da jama’a ke zaune.
Ba zai dace a ɗauka cewa dandalin dijital zai isa ga ’yan Nijeriya da ke zaune a yankunan da ke da nisa ba, inda rashin intanet, wutar lantarki, ƙarancin ilimin amfani da fasahar zamani da ma rashin sanin muhimmancin rajista ke ci gaba da zama ƙalubale.
Binciken baya-bayan nan ya nuna cewa rashin wayar da kan jama’a na daga cikin manyan abubuwan da ke hana iyalai yin rajistar haihuwa. Rashin cibiyoyin rajista a kusa, kuɗin da ake kashewa da kuma ɓata lokaci su ma suna hana iyalai yin hakan.
Saboda haka, nasarar wannan gyara ba za ta dogara da fasaha kaɗai ba. Abin da ya fi muhimmanci shi ne a kai sabis ɗin rajista kusa da jama’a, maimakon a tilasta musu yin doguwar tafiya kafin su samu ofishin gwamnati.
A wannan fanni, shirin NPC na rarraba cibiyoyin rajista zuwa wurare daban-daban da ƙarfafa haɗin gwiwa da ƙungiyar ƙananan Hukumomin Nijeriya (ALGON), Hukumar Kula da Shaidar ɗan ƙasa ta ƙasa (NIMC), Asusun Tallafa wa Yara na Majalisar ɗinkin Duniya (UNICEF), gwamnatocin jihohi da cibiyoyin kiwon lafiya, ya na da matuƙar muhimmanci.
Musamman ma, ya kamata a haɗa rajistar haihuwa da ayyukan kula da lafiyar uwa da yaro. A duk inda zai yiwu, ya kamata a yi wa yaro rajista a lokacin haihuwa ko nan take bayan an haife shi, ko an haife shi a asibiti, cibiyar kula da lafiya matakin farko ko kuma ta hanyar sahihin tsarin kula da lafiyar al’umma.
Rajista bai kamata ta taƙaita ga yaran da aka haifa a asibitoci kawai ba.
Shugabannin al’umma, sarakunan gargajiya, cibiyoyin addini, ma’aikatan lafiya da hukumomin ƙananan hukumomi duk suna da muhimmiyar rawa wajen tabbatar da wannan manufa.
Ya kamata a gudanar da wayar da kan jama’a akai-akai ta kafafen yaɗa labarai na gargajiya da na zamani, tare da haɗa kai da al’umma, domin a mayar da rajistar haihuwa da mutuwa wani abu da ake sa ran kowane iyali zai yi.
Gaskiyar magana ita ce, Nijeriya ba za ta iya tsara makomar mutanen da ba ta iya ƙididdige su yadda ya kamata ba. Haka kuma, ba za ta iya kare haƙƙin mutanen da ba a da wata takardar doka da ke tabbatar da kasancewarsu ba.
Sabon tsarin dijital na NPC, saboda haka, mataki ne mai kyau kuma abin yabawa. Amma ainihin gwajin nasararsa shi ne ko zai iya rufe gibin da ke tsakanin waɗanda tsarin fasahar zamani ke iya kai wa da kuma waɗanda har yanzu ba su kai ga samun damar kayan aikin gwamnati ba.
Dole ne hukumar ta gaggauta ƙara yawan cibiyoyin rajista, haɗa ayyukan rajista da cibiyoyin kula da lafiya matakin farko, sauƙaƙa hanyoyin yin rajista, tare da ƙara kaimi wajen wayar da kan jama’a a matakin al’umma.
A ƙidaya kowace haihuwa. A rubuta kowace mutuwa. A tabbatar wa kowane ɗan Nijeriya da shaidar kasancewarsa a idon doka.
Daga nan ne bayanan yawan jama’a za su iya zama ingantaccen kayan aiki wajen tafiyar da gwamnati da tsara ci gaban ƙasa — abin da Nijeriya ke matuƙar buƙata a wannan lokaci.
