Daga AISHA ASAS
A duniyar rubutu, ba kowane labari ne yake iya sa mutum ya tsaya daga abin da yake yi ya karanta shi ba. Wasu labarai sukan zo su wuce kamar yadda aka saba, wasu kuma sukan kama wani abu na rayuwa da mutane suke gani kullum amma ba sa samun kalmomin da za su bayyana shi. Sai marubuci ya zo da alkalami, ya duba abu daga wata kusurwa, sannan ya sa abin da aka saba gani ya zama abin da ba za a iya mantawa da shi ba.
Wataƙila wannan ne ya sa ake ci gaba da kallon gasar Caine Prize for African Writing da wani irin girmamawa a duniyar adabin Afirka. Domin sama da shekaru ashirin, gasar ta kasance ɗaya daga cikin manyan wuraren da ake gano sabbin muryoyin marubutan Afirka tare da kai labaransu ga masu karatu a sassa daban-daban na duniya. A bana ma, daga cikin ɗaruruwan labaran da aka gabatar, an rage biyar kacal, daga Kenya, Kamaru, Najeriya, Masar da Zimbabwe.
Amma idan aka kalli waɗannan labarai biyar da kyau, abin da ya fi jan hankali ba wai kawai ƙasashen da suka fito daga gare su ba ne. Abin da ya fi jan hankali shi ne yadda marubutan suka ɗauki abubuwan da suka yi kusa da rayuwar ɗan adam, soyayya, aure, kuɗi, iyali, mutunci, buri da matsin rayuwa, suka mayar da su labaran da suka isa su tsaya a gaban duniya.
Su waye waɗannan marubutan, kuma me ya sa labaransu suka kai wannan matsayi?
Gladwell Pamba: Labarin ƙaramin shago da ya ɗauki nauyin rayuwa
Daga Kenya ne Gladwell Pamba ta fito, kuma labarinta “The Last Shop” shi ne ɗaya daga cikin biyar da aka zaɓa. Labarin ya fito a cikin littafin Let’s Conspire and Other Stories, wanda gidan wallafa Jahazi Press na Kenya ya wallafa. Pamba ɗalibar digiri na uku ce a Concordia University da ke Kanada, kuma kafin wannan nasarar ta samu wasu lambobin yabo da damar halartar shirye-shiryen koyon rubutu.
Amma abin da ya sa labarin nata ya bambanta shi ne inda ya dosa. A cewar mawallafinta, “The Last Shop” ya kauce daga irin rubuce-rubucen da suka dade suna kallon Nairobi da siyasa a matsayin manyan wuraren da ake samo labarin Kenya, ya koma wani yanayi na karkara da ya fi mai da hankali kan tunanin mutum da abin da ke faruwa a cikin zuciyarsa.
Wannan ba ƙaramin sauyi ba ne. Domin wani lokaci marubuci ba ya bukatar ya kawo yaƙi, siyasa ko wani babban rikici domin ya nuna mana yadda al’umma take. Wani ƙaramin shago ma zai iya zama madubi. Mutanen da suke shigarsa, abin da suke saya, abin da suke rasa, da irin rayuwar da suke kokarin karewa, duk suna iya ba da labarin wata al’umma.
Shi ya sa labarin Pamba ya zo da wata muhimmiyar tunatarwa: ba lallai sai labari ya yi ƙara ba kafin ya zama babban labari. Wani lokaci abin da ake faɗa a hankali ne yake daɗewa a zuciya.
Melara Mvogdobo: Lokacin da aure ya zama hanyar neman mafita
Daga Kamaru kuwa akwai Melara Mvogdobo da labarinta “Dieu Merci!”.
Labarin ya shiga wata kusurwa mai ɗan nauyi ta rayuwar baƙin haure da aure. Binciken da aka yi kan labaran biyar ya nuna cewa labarin ya ta’allaka ne kan wata mata ’yar Kamaru da ta auri wani ɗan Kongo a Switzerland, inda aure ya haɗu da batun samun takardun zama da kuma matsin da ke tattare da rayuwar ’yan ƙaura.
Amma abin da ya sa labarin ya zama mai ban sha’awa shi ne yadda marubuciyar ba ta tsaya a inda mai karatu zai yi tunanin labarin zai tsaya ba. Labarin yana ɗauke da wata juyawa da ke sake sa mai karatu ya kalli rayuwar matar daga wata sabuwar fuska.
Wannan shi ne abin da adabi yake iya yi: ya ɗauki abin da muke tsammanin mun riga mun fahimta, ya juya shi, ya ce mana, “A’a, ka sake kallonsa.”
Akinwande Jordan: Lokacin da aure ya zama lissafi
Idan akwai labarin da zai iya sa ɗan Najeriya ya tsaya ya ce, “Wannan fa ya shafi rayuwar mutane ne,” to shi ne na Akinwande Jordan.
Jordan ne kaɗai marubucin Najeriya da ya shiga jerin biyar na bana, da labarinsa “So Long Now It’s Starting To Look Like Eternity.” An wallafa labarin a cikin A House That’s Not A Home, kuma ya bi rayuwar aure da ke fara rugujewa tsakanin wasu malaman jami’ar Legas biyu, ɗaya malamin lissafi, ɗaya kuma malamar adabi.
Abin ban sha’awa shi ne yadda marubucin ya haɗa matsalar aure da ilimin lissafi. Mutumin da aikinsa shi ne warware matsaloli da ƙididdige abubuwa yana fuskantar wani abu da ba zai iya warwarewa da lissafi ba wato aurensa.
Wani lokaci mutum yana iya warware matsalar da take kan allo, amma ya kasa fahimtar abin da yake faruwa a cikin zuciyar wanda yake zaune kusa da shi.
Masu gyara littafin sun ce abin da ya burge su tun daga farkon labarin shi ne irin harshen da Jordan ya yi amfani da shi da kuma yadda labarin yake gudana har ya kai ga wani ƙarshen da ya bar mai karatu yana tunanin abin da zai biyo baya.
Kuma a nan ne za mu gane wani abu game da adabi: ba lallai labari ya ba ka amsa ba. Wani lokaci aikinsa shi ne ya bar maka tambayar da ba za ka iya daina tunaninta ba.
Yasmine Zohdi: Lokacin da jikin mace ya zama abin aunawa
Daga Masar kuwa akwai Yasmine Zohdi, wadda ta shiga jerin ne da labarinta “The Absence of Stains.” Labarin ya fito a The Republic, kuma editan mujallar ya bayyana shi a matsayin wani aiki mai matuƙar ƙarfi.
Labarin yana shiga cikin wani abu mai matuƙar sarkakiya a rayuwar mata: yadda ake kallon darajar mace da kuma yadda wasu al’adu suke ɗora nauyi kan abin da ya shafi jikinta, aure da kuma abin da ake tsammanin za a samu a matsayin “hujja” ta mutuncinta.
Amma Zohdi ba ta gabatar da batun kamar wata muhawara ce kawai. Ta gina shi ne cikin rayuwar wata mace, dangantakarta da iyalinta da abubuwan da ta gani a kusa da ita. Wannan ne ya sa labarin ya fi zama abin karantawa fiye da zama jawabi.
Domin idan adabi ya ce maka akwai matsala, sai ya fi ƙarfi idan ya sa ka ji matsalar a jikin wani mutum, ba kawai ya fada maka cewa matsalar tana nan ba.
Simbarashe Kundizeza: Lokacin da matsalar kuɗi ta shiga cikin gida
Na ƙarshe shi ne marubucin Zimbabwe, Simbarashe Steyn Kundizeza, da labarinsa “The Blue Fighter.” Kundizeza marubuci ne da ke zaune a Harare, kuma rubutunsa ya taba samun karɓuwa a wasu gasa da mujallu. Rubutun littafinsa na farko ma ya taɓa lashe Island Prize for Debut African Fiction a 2024.
“The Blue Fighter” kuwa ya yi amfani da rayuwar iyali wajen nuna yadda matsin tattalin arziki yake iya shiga cikin gidan mutum har ya fara shafar dangantakarsa da mutanen da yake so.
Binciken labarin na biyar ya nuna cewa labarin ya haɗa matsalar tattalin arzikin Zimbabwe da rayuwar wani gida, inda sha’awar uba ta kan wani abu da yake so ta ci karo da matsin kuɗi da bukatun iyali.
A nan ma, abin da ya fara kamar ƙaramin abu a cikin gida yana buɗe wata ƙofa zuwa babbar matsala: me yake faruwa da mafarkin mutum idan rayuwa ta tilasta masa ya fara ƙirga kuɗin da ba su isa ba?
Me ya sa waɗannan labarai biyar suke da muhimmanci?
Idan muka tsaya muka kalli su gaba ɗaya, za mu ga cewa ba labaran yaƙi ba ne. Ba labaran shugabanni ba ne. Ba ma sai sun yi magana kai tsaye kan manyan abubuwan da duniya ta saba dangantawa da Afirka ba.
Akwai aure, iyali, kuɗi, mata, matsin rayuwa, mutunci da sauransu. Wato abubuwan da mutum yake fuskanta a gida kafin ya fita ya fuskanci duniya.
Wani nazari kan jerin labaran ya nuna cewa kusan dukkan labaran biyar suna taɓa wani nau’i na kuɗi da musayar daraja, wani lokaci a zahiri, wani lokaci kuma ta hanyar yadda mutane suke ƙididdige soyayya, aure, mutunci ko matsayin kansu.
Wataƙila wannan shi ne abin da ya fi bani sha’awa a cikinsu. Domin Afirka ba ta ƙunshi manyan abubuwan da ake rubutawa a kan taswirar siyasa kawai ba. Afirka tana cikin ɗakin da ma’aurata suke gardama, cikin shagon da ake neman abinci, cikin gidan da ake ƙirga kuɗi, cikin jikin yarinyar da ake sa wa daraja, da kuma cikin zuciyar mutumin da yake ƙoƙarin fahimtar abin da ya faru da rayuwarsa.
Marubutan biyar sun fito daga ƙasashe biyar, amma abin da suka rubuta ya wuce iyakar ƙasashensu. Domin duk inda mutum yake a duniya, akwai abin da yake rasawa, akwai abin da yake nema, akwai abin da yake tsoro, kuma akwai wani abu da yake ƙoƙarin karewa.
Wataƙila ainihin tambayar ba wane ne zai lashe Caine Prize na bana ce ba. Tambayar ita ce: wane daga cikin waɗannan marubutan biyar ne zai iya sa labarinsa ya ci gaba da rayuwa a zuciyar mai karatu ko da bayan an rufe littafin?
A watan Oktoba ne za a samu amsar wannan tambayar, lokacin da za a sanar da wanda ya yi nasara a London. Amma ko kafin a fadi sunan wanda zai ɗauki kyautar, abu ɗaya ya riga ya bayyana: muryoyin Afirka ba sa ƙaranci; abin da ke ƙara canzawa shi ne yadda suke ba da labarinsu.
