Tare da BILKISU YUSUF ALI Ph’D
Gabatarwa:
Biyayya ga iyaye da shugabanni ginshiƙi ce ta zaman lafiya da ci gaban al’umma. A cikin al’ummar Najeriya, musamman a tsakanin matasa, ana ƙara fuskantar ƙalubalen rashin biyayya, wanda ke bayyana a gida, makarantu, da ma al’umma bakiɗaya.
Rashin biyayya yana haifar da rikice-rikice, rashin tarbiyya, da kuma karuwar laifuka, musamman a birane da manyan garuruwa.
Ma’anar biyayya:
Biyayya na nufin bin umarni da shawarwarin iyaye ko shugabanni cikin ladabi da girmamawa, matuƙar ba sa saɓa wa addini ko doka.
Hujjoji daga addini:
Allah (SWT) Ya ce: “Ku yi wa Allah biyayya, ku yi wa Manzo biyayya, da kuma shugabanninku daga cikinku.” (Surat An-Nisa’i: 59)
Annabi (SAW) ya ce: “Yardar Allah tana cikin yardar iyaye, kuma fushin Allah yana cikin fushin iyaye.” (Sahih al-Bukhari da Sahih Muslim)
Ra’ayoyin masana:
Imam Al-Ghazali ya ce a cikin Ihya Ulum al-Din: “Ladabi da biyayya su ne ginshiƙin tsaftatacciyar zuciya da kyakkyawar rayuwa.” Ibn Khaldun ya bayyana a cikin Muƙaddimah: “Al’umma ba za ta tsaya daidai ba sai da tsari da biyayya ga shugabanni.” A. B. Fafunwa ya ce: “Yawancin matsalolin tarbiyya suna da alaƙa da raguwar biyayya a cikin iyali da makarantu.”
Illolin rashin biyayya:
1. Lalacewar tarbiyya a gida:
A wasu wurare ana samun yara da ke ƙin sauraron iyaye, suna yawan fita dare da shiga abokai marasa nagarta, wanda ke jawo shaye-shaye da aikata manyan laifuka. Haka tarbiyya in ta lalace a gida ita take fita waje ta yi rassa ta gurɓata al’umma.
2. Matsaloli a makarantu:
A makarantu da dama a Nijeriya, malamai suna fuskantar matsalar ɗalibai marasa biyayya, kamar ƙin bin dokokin makaranta ko rashin girmama malamai. Wannan yana rage ingancin ilimi. Makaranta ita ce gidan yara na biyu don haka mafi lokacin yara yana tafiya ne a gida tare da abokan karatu.
3. Rikici da rashin tsaro:
Rashin biyayya ga shugabanni da dokokin ƙasa yana daga cikin dalilan da ke jawo rashin tsaro da yaɗuwar laifuka kamar fashi da rikicin matasa (youth restiveness) da tashin hankali a wasu jihohi da shaye-shaye da daba da sara suka da fyaɗe da sauran tsauraran laifuka da ke ta’azzara da barazanar tsaro a ƙasa.
4. Rashin nasara a rayuwa:
Yawancin matasa da suka raina shawarwarin iyaye suke yi wa shugabanni bore suke karya dokokin ƙasa a ƙarshe suna fuskantar matsaloli kamar rashin aiki, shiga miyagun ayyuka, ko rashin ci gaba a karatu ko ma lalacewar rayuwarsu gabaɗaya. Wasu ma har sukan rasa rayukansu.
Illolin rashin biyayya ga shugabanni a Nijeriya:
1. Rashin bin doka
Akwai matsalar rashin bin dokokin hanya (traffic rules) a manyan birane, wanda ke haddasa hatsarurruka da asarar rayuka. Tsarin bin dokar hanya da hukuma ta tsara wajibi ne.
2. Rashin amincewa da gwamnati:
A wasu lokuta, rashin biyayya ga hukumomi yana jawo zanga-zanga ko tashin hankali wanda ke hana ci gaba. A wasu lokutan ma akan haɗa baki da su a ƙona ko a rusa ko a sace kadarorin gwamnati.
3. Yawaitar laifuka:
Rashin bin doka yana taimakawa wajen yawaitar sata, zamba, da sauran laifuka a al’umma.
Hanyoyin Magance Matsalar a Nijeriya
1. ƙarfafa tarbiyya a gida:
Iyaye su mayar da hankali wajen koya wa yara ladabi da biyayya tun suna ƙanana sannan iyaye su cusawa yaransu kishin ƙasa da kishin ƙasa da ƙaunar ƙasarsu.
2. Ilimin addini da zamani:
Makarantu da masallatai su ƙara koyar da muhimmancin biyayya a addini da rayuwa. A masallatai da makarantu a cusa wa yara kishin ƙasa da muhimmancin biyayya ga shugabanni da ƙaunar yanki da son cigaban ƙasarsu.
3. Shugabanci mai adalci:
Idan shugabanni suna adalci, jama’a za su fi bin su cikin sauƙi. Ba a iya ‘yan ƙasa ne ake son su bi shugabanni ba suma shugabannin in har suna so a bi su a yi musu biyayya sai sun sakko sun kyautatawa ‘yan ƙasa da suke mulka. Sun yi musu adalci su kyautata musu su samar musu dukkan abin da suke buƙata na ilimi da tattalin arziƙi da tsaro da sauransu.
4. Faɗakarwar al’umma:
Ya kamata a yi amfani da rediyo da talabijin da kuma kafafen sada zumunta wajen wayar da kai.
Kammalawa:
Rashin biyayya ga iyaye da shugabanni yana daga cikin manyan matsalolin da ke addabar al’ummar Najeriya. Addini, masana, da kuma gogaggun malamai sun nuna cewa biyayya ita ce ginshiƙin zaman lafiya da ci gaba. Saboda haka, dole ne iyaye, makarantu, da shugabanni su haɗa kai wajen gyara tarbiyya domin gina Najeriya mai zaman lafiya da ci gaba.
Manazarta:
Al-ƙur’ani mai girma
Sahih al-Bukhari
Sahih Muslim
Ihya Ulum al-Din – Imam Al-Ghazali
Muƙaddimah – Ibn Khaldun
History of Education in Nigeria – A. B. Fafunwa
Rahamani, A. (2010) – Youth and Social Behaviour in Northern Nigeria
Adedayo, O. (2015) – Education and Moral Decline in Nigeria
