Daga MAHDI MUSA MUHAMMAD
Blueprint Manhaja na ci gaba da kawo wa masu karatu shafinsa na tarihi domin waiwayar muhimman abubuwan da suka taka rawa wajen gina tarihin Nijeriya, musamman waɗanda ba kasafai ake ba su kulawar da ta dace ba.
A wannan makon, mun duba tarihin garin Lokoja, birnin da ya kasance cibiyar mulkin Turawan Birtaniya a farkon mulkin mallaka. Duk da cewa Legas ce aka fi sani a matsayin tsohon babban birnin Nijeriya, tarihi ya nuna cewa kafin hakan, Lokoja ce ta kasance cibiyar gudanar da harkokin gwamnatin Turawa a yankin da daga bisani ya zama Nijeriya. Ta yaya wannan ƙaramin gari da ke haɗuwar manyan koguna biyu ya samu wannan matsayi? Wannan shi ne abin da wannan nazari zai yi bayani a kai.
Yadda Lokoja ta zama cibiyar mulkin Turawa:
Lokoja na daga cikin tsofaffin garuruwan da suka fi muhimmanci a tarihin Nijeriya. Garin yana inda Kogin Neja da Kogin Binuwe suka haɗu, abin da ya sa ya zama muhimmin wuri ga kasuwanci da zirga-zirga tun kafin zuwan Turawa.
Masana tarihi sun bayyana cewa tun ƙarni na 19, matafiya, ‘yan kasuwa da masu bincike daga Turai sun fahimci muhimmancin wannan wuri. Hanyar ruwa ce mafi sauƙi ta shiga cikin ƙasar daga Tekun Atlantika, lamarin da ya sa Turawa suka fara kafa sansanoni a yankin.
A shekarar 1860, Turawan Birtaniya suka kafa sansanin kasuwanci a Lokoja domin gudanar da harkokin Kamfanin United African Company, wanda daga baya ya zama Royal Niger Company.
Rawar Royal Niger Company:
A ƙarshen ƙarni na 19, Kamfanin Royal Niger Company ya samu izini daga gwamnatin Birtaniya na gudanar da mulki da kasuwanci a manyan sassan Kogin Neja.
Kamfanin ya zaɓi Lokoja a matsayin hedikwatarsa saboda sauƙin zirga-zirga ta ruwa. Daga nan ne ake tafiyar da kasuwanci, tara haraji da kuma kula da hulɗa da sarakunan yankin Arewa da Tsakiyar Nijeriya.
A wannan lokaci, Lokoja ta zama cibiyar tattalin arziki da siyasa fiye da yawancin garuruwan yankin.
Lokacin da Lokoja ta zama Babban Birni:
Babban sauyi ya zo ne a shekarar 1900, lokacin da gwamnatin Birtaniya ta ƙwace ikon mulki daga Royal Niger Company.
A ranar 1 ga Janairun 1900, aka kafa Northern Nigeria Protectorate (Kareyar Arewacin Nijeriya), kuma Lokoja ta zama hedikwatar gwamnatin wannan sabuwar ƙasa.
Babban Kwamishinan farko na Arewacin Nijeriya, Sir Frederick Lugard, ya zauna a Lokoja, inda yake gudanar da harkokin mulki.
A zahiri, daga Lokoja ne ake tsara manufofi, aika umarni ga jami’an gwamnati da kuma kula da mafi yawan yankunan Arewa.
Saboda haka, masana tarihi da dama suna kallon Lokoja a matsayin babban birnin farko na gwamnatin Turawa a yankin da ya zama Nijeriya, duk da cewa ba ta kasance babban birnin ƙasar baki ɗaya ba bayan haɗewar yankuna.
Dalilin zaɓar Lokoja:
Akwai dalilai da dama da suka sa Turawa suka zaɓi Lokoja.
Na farko shi ne matsayinta na haɗuwar manyan koguna biyu, wanda ya sauƙaƙa jigilar kaya da mutane.
Na biyu kuwa shi ne kasancewarta tsakanin Arewa da Kudancin ƙasar, abin da ya ba Turawa damar isa yankuna daban-daban cikin sauƙi.
Har ila yau, yankin yana da tsaunuka da filayen da suka dace wajen gina sansanonin gwamnati da wuraren zama.
Yadda Legas ta karɓi matsayin Babban Birni:
Duk da muhimmancin Lokoja, daga baya Legas ta fara samun rinjaye saboda kasancewarta tashar jiragen ruwa mafi girma.
Tun daga shekarar 1906, lokacin da aka haɗa Legas Colony da Southern Nigeria Protectorate, gwamnatin Birtaniya ta fara mayar da manyan cibiyoyin gudanarwa zuwa Legas.
Bayan haɗewar Arewaci da Kudancin Nijeriya a shekarar 1914, Legas ta zama babban birnin sabuwar Nijeriya da aka haɗe.
Wannan ya rage matsayin Lokoja a harkokin mulki, duk da cewa ta ci gaba da kasancewa muhimmin gari.
Abubuwan tarihi da har yanzu suke Lokoja:
Har zuwa yau, akwai wurare da dama a Lokoja da ke tuna wa mutane wannan tarihi.
Daga ciki akwai Lugard House, gidan da Sir Frederick Lugard ya yi amfani da shi a matsayin ofishinsa da mazauninsa.
Haka kuma akwai Cenotaph, tsoffin gine-ginen mulkin mallaka, da kuma Mount Patti, tudun da Turawan farko suka yi amfani da shi wajen kallon garin da kuma tsara yadda za su bunƙasa mulki.
Ana kuma ganin wurin haɗuwar Kogin Neja da Binuwai a matsayin ɗaya daga cikin manyan wuraren yawon buɗe ido a Nijeriya.
Muhimmancin Lokoja ga tarihin Nijeriya:
Masana tarihi sun yi ittifakin cewa ba za a iya rubuta tarihin kafuwar Nijeriya ba tare da ambaton Lokoja ba.
A nan ne aka fara shimfiɗa tsarin mulkin mallaka a Arewacin Nijeriya.
A nan ne aka tsara manufofin da daga baya suka kai ga haɗewar yankunan Arewa da Kudanci.
Har ila yau, Lokoja ta kasance cibiyar yaɗuwar ilimi, addini da kasuwanci a farkon mulkin mallaka.
Darasin da tarihi ya koya mana:
Tarihin Lokoja ya nuna cewa muhimmancin gari ba ya ta’allaƙa ne kawai da girmansa ko yawan jama’arsa ba, illa da irin rawar da yake takawa wajen sauya al’amuran ƙasa.
Ko da yake Legas da Abuja sun zama cibiyoyin mulki a lokuta daban-daban, Lokoja ta kasance tushen da aka fara gina tsarin gudanarwar mulkin mallaka a Nijeriya.
Saboda haka, kare wuraren tarihin da ke Lokoja da kuma koyar da wannan tarihi ga matasa na da matuƙar muhimmanci domin fahimtar yadda aka gina Nijeriya ta yau.
Mun samu wannan tarihi ne daga manazarta:
1. A. H. M. Kirk-Greene, Lugard and the Amalgamation of Nigeria. Sir Frederick Lugard, The Dual Mandate in British Tropical Africa. Toyin Falola, History of Nigeria. Michael Crowder, The Story of Nigeria. C. C. Jacobs, The Niger and the Origins of British Rule in Nigeria. National Archives of Nigeria, Kaduna. Kogi State Ministry of Culture and Tourism.
