(Ci gaba daga makon jiya)
Daga AISHA ASAS
Nasarorin da Funmilayo Ransome-Kuti ta samu:
Idan aka ce Funmilayo ta yi nasara ne kawai saboda ta jagoranci zanga-zangar Abeokuta, za a rage girman abin da ta bari. Babbar nasararta ita ce ta taimaka wajen canza yadda ake kallon mace a cikin harkokin jama’a. Ta nuna cewa mace ba dole ta tsaya a gida tana jiran a yanke hukunci a kanta ba; za ta iya fahimtar abin da ke faruwa a al’umma, ta shirya jama’a, ta yi magana da hukumomi, ta shiga siyasa kuma ta nemi a saurari muryarta.
Abeokuta Women’s Union ta zama ɗaya daga cikin manyan misalan yadda mata za su iya haɗa kai su matsa lamba kan gwamnati. Gwagwarmayar ta taimaka wajen kawo ƙarshen wani tsarin haraji da mata suka ɗauka a matsayin rashin adalci, sannan ta taimaka wajen kawo sauyi ga tsarin Sole Native Authority na Abeokuta. A wasu bayanan tarihi, Alake Ademola ya yi murabus daga sarauta a sakamakon rikicin da ya taso tsakanin hukumomi da ƙungiyar mata, kafin daga baya ya dawo.
Funmilayo ta kuma taka rawa wajen faɗaɗa gwagwarmayar mata daga Abeokuta zuwa matakin ƙasa. A shekarar 1953 ta shirya taron mata a Abeokuta wanda ya samu halartar wakilai kusan 400, daga baya aka kafa Federation of Nigerian Women’s Societies, wadda ta yi fafutukar neman ‘yancin zaɓe ga mata, ƙarin damar ilimi da kuma inganta ayyukan kiwon lafiya da jinƙai.
Ta kuma shiga harkokin tsara makomar Najeriya a lokacin da ƙasar ke daf da samun ‘yancin kai. Ta kasance mace ɗaya daga cikin wakilan da suka shiga tattaunawar kundin tsarin mulkin Najeriya, kuma ta zama mace ɗaya tilo a cikin wani kwamiti na mutane 28 da suka yi aiki kan tsarin mulki tsakanin 1948 zuwa 1951. Daga baya ta zama mace ta farko da aka naɗa a Western House of Chiefs, matsayin da ya nuna irin girman tasirin da ta samu a lokacin da har yanzu mata ke da ƙarancin wakilci a manyan cibiyoyin siyasa.
A fagen ƙasa da ƙasa ma ta samu matsayi. A shekarar 1952 ta zama mataimakiyar shugabar Women’s International Democratic Federation, kuma ta yi tafiye-tafiye zuwa ƙasashe daban-daban a matsayin mai wakiltar muradun mata da kuma ra’ayoyin ƙasarta. Wannan ya sa gwagwarmayar da ta fara a Abeokuta ta samu damar shiga wata babbar tattaunawa ta duniya kan ‘yancin mata da zaman lafiya.
Saidai nasarar da ta fi muhimmanci ita ce abin da ta dasa a zukatan matan da suka biyo bayanta. Ta nuna musu cewa ƙungiya tana da ƙarfi idan ta haɗa mata masu ilimi da waɗanda ba su samu damar yin karatu ba, kuma cewa mace ba sai ta mallaki babban matsayi ba kafin ta iya kawo sauyi. Wannan darasi ne da ya wuce lokacin da ta rayu.
Abubuwan da suka same ta saboda ita mace ce:
Akwai wani ɓangare na tarihin Funmilayo da ba za a iya fahimtarsa sosai ba sai an tuna cewa ita mace ce a lokacin da ta zaɓi shiga fagen da maza suka mamaye. Akwai bambanci tsakanin mutum ya shiga siyasa a lokacin da jama’a suka saba da hakan, da kuma mace ta shiga siyasa a lokacin da har yanzu ana tambayar ko tana da hurumin yin hakan.
Wannan ya bayyana tun daga iliminta. Kasancewarta mace ta sa shiga makaranta kanta ya zama abin lura, har ta zama mace ta farko da ta yi karatu a Abeokuta Grammar School. Daga baya, yayin da take ƙoƙarin samun damar shiga harkokin siyasa, mata ba su da cikakken ikon zaɓe kamar yadda maza suke da shi. Wannan ya sa lokacin da ta nemi kujerar siyasa, wasu daga cikin matan da za su iya zama masu goyon bayanta ba su iya kaɗa ƙuri’a saboda ƙuntatawar da ke kan masu zaɓe.
A gwagwarmayar Abeokuta ma, kasancewarta mace ta kasance wani ɓangare na dalilin da ya sa take ƙalubalantar tsarin da ya ɗora haraji a kanta da sauran mata, alhali ba su da wakilci kai tsaye a tsarin mulkin da ke karɓar wannan harajin. Wannan shi ne ya sa taken gwagwarmayar wanda ya wuce batun kuɗi; ya koma tambayar cewa idan gwamnati tana karɓar kuɗin mace, me ya sa ba za ta ba ta damar shiga cikin shawarar yadda ake mulkin al’ummarta ba?
A gefe guda kuma, Funmilayo ta fuskanci wani nau’in shinge da ya saba bin mata masu ƙarfi: idan mace ta ɗaga murya ta yi magana, ana iya ɗaukar ta a matsayin mai tayar da hankali; idan ta tsaya tsayin daka, a ce ta wuce gona da iri; idan ta ƙi ja da baya, a fara neman dalilin da ya sa take yin hakan. Duk da cewa ta yi aiki a matsayin malama, shugabar ƙungiyar mata, ‘yar siyasa da mai fafutukar ‘yancin ƙasa, har yanzu lokacin ta fuskanci tambayar ko mace za ta iya zama jagora.
Wataƙila abin da ya fi muhimmanci shi ne cewa ba ta yi ƙoƙarin samun karɓuwa ta hanyar rage kanta ba. Ta yi aiki da mata masu ilimi da matan kasuwa, ta yi amfani da harshen Yarbanci a tarurrukan ƙungiyarsu, ta sanya tufafin Yarbawa domin ta kasance kusa da matan da take jagoranta tare da ba su tabbacin su da ita ɗaya ne, kuma ta fahimci cewa shugabanci ba yana nufin mutum ya ɗaga kansa sama da waɗanda yake jagoranta.
Shekarun ƙarshe da gadon da ta bari:
Ko da yake siyasar Najeriya ta sauya, Funmilayo ba ta daina bayyana ra’ayinta kan abin da take ganin bai dace ba. Bayan juyin mulkin sojoji da dakatar da jam’iyyun siyasa, ta ci gaba da magana kan batutuwan ƙasa. A lokacin yaƙin basasar Najeriya ma ta yi kira ga shugabannin ɓangarorin biyu da su nemi hanyar kawo ƙarshen rikicin.
Sai dai shekarun ƙarshe na rayuwarta sun zo da wani mummunan lamari da ya haɗa tarihin gwagwarmayarta da na ɗanta, Fela Kuti. A shekarar 1977 sojoji suka kai hari Kalakuta Republic, wurin da Fela da mabiyansa suke zaune, bayan tsananin rikicin da ya daɗe tsakanin mawakin da gwamnatin soja. Funmilayo, wadda a lokacin take cikin gidan, an jefa ta daga bene na biyu yayin harin, lamarin da ya jawo mata mummunan rauni. Ta shafe lokaci tana fama da sakamakon raunin kafin ta rasu a Legas a ranar 13 ga Afrilu, 1978.
Mutuwarta ta rufe rayuwar wata mace da ta shafe kusan ƙarni tana ganin sauyi a Najeriya, daga mulkin mallaka zuwa neman ‘yancin kai, daga tsarin gargajiya zuwa jam’iyyu da zaɓe, sannan zuwa mulkin soja. Amma mutuwarta ba ta rufe tasirinta ba.
Darussan da rayuwar Funmilayo Ransome-Kuti ke koyarwa:
Akwai darasi mai girma a yadda Funmilayo ta fara rayuwarta da ilimi, sannan ta gane cewa ilimin da mutum ya samu bai cika amfaninsa ba idan bai taimaka wajen buɗe hanya ga wasu ba. Ta fara da koyarwa, amma ba ta tsaya a cikin aji ba. Ta fita ta nemi mata waɗanda ba su sami irin damar da ta samu ba, ta koya musu, ta saurare su, sannan ta ɗauki matsalolinsu ta mayar da su abin da ya kamata gwamnati ta ji.
Wannan shi ne darasin farko: ci gaban mace ba ya cika idan mace ɗaya ce kawai ta ci gaba. Idan mace ta samu dama, abin da ya fi muhimmanci shi ne ta tambayi kanta yadda za ta yi amfani da wannan damar wajen buɗe ƙofa ga wadda ba ta samu nata ba.
Rayuwarta ta kuma nuna cewa shugabanci ba lallai ya fara da mukami ba. Funmilayo ta zama jagora kafin ta samu wata babbar kujera a tsarin gwamnati, domin ƙarfin jagorancinta ya fito daga amincewar da mata suka yi da ita da kuma yadda ta iya haɗa su wuri guda.
Haka kuma, ta nuna cewa gwagwarmaya na buƙatar haƙuri. Ba duk nasara ce take zuwa a rana ɗaya ba. Wani lokaci mutum zai ga an ƙi buƙatarsa, a ƙi tsayar da shi takara, a hana shi tafiya, ko a yi masa kallon wanda ya wuce gona da iri. Amma idan manufar mutum ta fi kansa girma, irin waɗannan matsaloli ba lallai su zama ƙarshen tafiya ba.
Wataƙila shi ne ya sa tarihin Funmilayo Ransome-Kuti yake da muhimmanci har yau. Domin ba ta yi rayuwa a lokacin da duniya ba ta riga ta shirya mata wuri ba. Ta rayu ne a lokacin da dole ne mace ta fara neman wannan wurin, sannan ta tsaya a cikinsa har sai wasu sun gane cewa tana da cikakken ikon kasancewa a wurin.
Funmilayo Ransome-Kuti ta bar tarihin da ba za a iya raba shi da tarihin gwagwarmayar mata a Najeriya ba. Ta fara da ilimi, ta shiga cikin matsalolin matan kasuwa, ta tara mata, ta ƙalubalanci haraji da tsarin mulkin mallaka, ta shiga siyasar ƙasa, ta nemi wakilcin mata, ta yi aiki a fagen ƙasa da ƙasa, kuma ta ci gaba da magana kan abin da ta yi imani da shi har zuwa ƙarshen rayuwarta.
Amma idan akwai abin da ya kamata a fi tunawa da shi, ba wai yawan mukaman da ta riƙe ko yawan tarukan da ta halarta ba ne. Abin da ya kamata a tuna shi ne yadda ta fahimci cewa mace ba za ta iya jiran wani ya zo ya ba ta murya ba; dole ta gane cewa tana da murya tun farko, sannan ta koyi yadda za ta yi amfani da ita.
Wannan ne abin da ya sa Funmilayo Ransome-Kuti ta cancanci a kira ta da Gimbiya, domin ta rayu a lokacin da ƙofa ba ta buɗe wa mata sosai ba, amma maimakon ta zauna tana jiran a buɗe mata, sai ta tara mata suka tura ƙofar tare. Kuma bayan sun buɗe ta, wasu da suka zo bayansu suka samu hanyar shiga.
Wataƙila wannan shi ne mafi girman abin da mace za ta iya bari a bayan rayuwarta, ba kawai a tuna da sunanta ba.
Funmilayo ba ta nemi duniya ta ba mata wuri kawai ba. Ta taimaka wajen nuna musu cewa suna da hakkin su nemi wurin.
