Daga SANI AHMAD GIWA a Abuja
Wani kwamitin bincike da Gwamnatin Tarayya ta kafa ya gano cewa mutuwar mutane 37 da ake zargi da haƙar ma’adinai ba bisa ƙa’ida ba, waɗanda suka mutu a hannun hukumar tsaron farin kaya ta Nijeriya (NSCDC) a Jihar Neja, ta faru ne sakamakon rashin isasshen iskar numfashi.
Shugaban kwamitin mai zaman kansa, Jonathan Kure, mai ritaya daga mukamin Mataimakin Darakta-Janar na Hukumar Tsaro ta Farin Kaya (DSS), ne ya bayyana hakan a ranar Talata, yayin miƙa rahoton kwamitin ga Ministan Harkokin Cikin Gida, Olubunmi Tunji-Ojo, a Abuja.
Lamarin ya faru ne a ranar 17 ga Satumba, 2026, a wani wurin tsare mutane na NSCDC da ke Minna, bayan kama waɗanda ake zargi da haƙar ma’adinai ba bisa ƙa’ida ba a yankunan M.I. Wushishi da Lukoto na Jihar Neja.
Mutuwar mutanen ta jawo fushin jama’a, zanga-zanga da kiraye-kirayen neman a ɗauki matakin da ya dace, musamman kan yanayin da aka tsare su da kuma matakan da jami’an tsaro suka ɗauka bayan da aka ce wasu daga cikinsu sun fara fama da matsalar numfashi.
Mutanen da suka mutu na cikin waɗanda aka kama a ranakun 15 da 16 ga Satumba yayin samamen da aka kai kan masu haƙar ma’adinai ba bisa ƙa’ida ba a yankunan M.I. Wushishi da Lukoto, kusa da Minna, babban birnin Jihar Neja.
Da farko, NSCDC ta tabbatar da cewa an gano wasu daga cikin waɗanda ake tsare da su sun mutu a safiyar ranar 17 ga Satumba, inda aka kai gawarwakinsu Asibitin Gwamnati na Minna domin duba lafiyarsu da gano musabbabin mutuwar.
A lokacin, hukumar ta ce ana duba yiwuwar barkewar wata cuta, tare da jaddada cewa ba a tabbatar da ainihin abin da ya yi sanadin mutuwar ba.
Sai dai bayanan da waɗanda suka tsira suka bayar sun haifar da tambayoyi game da yanayin da aka tsare su.
Wani bincike da jaridar Premium Times ta wallafa a ranar 29 ga Satumba ya bayyana bayanan waɗanda suka tsira, waɗanda suka ce ɗakunan tsare mutanen sun cika maƙil, ba su da isasshiyar iska, kuma wasu daga cikinsu sun sha fama da wahalar numfashi tare da neman agaji.
ɗaya daga cikin waɗanda suka tsira, Adamu Isah, mai shekara 19, ya ce waɗanda aka tsare tare da shi sun fara shiga cikin damuwa kafin wasu daga cikinsu su fara mutuwa. Ya kuma yi zargin cewa an fesa wani sinadari a kusa da ƙofar ɗakin da suke ciki jim kaɗan kafin lamarin ya ta’azzara.
Wasu waɗanda suka tsira sun bayyana cewa sun ji mutanen da ke ɗakin da ke maƙwabtaka da nasu suna ihu da roƙon a ba su ruwa, yayin da wasu suka riƙa bugun bango da ƙofofi.
Wata yarinya mai shekara 15, Zuwayra Aliyu, ta shaida wa jaridar cewa matan da aka tsare a kusa da su sun ji kukan mazan kafin a sanar da su washegari cewa da dama daga cikinsu sun mutu.
Waɗannan bayanai sun ƙara tayar da hankula game da cunkoson ɗakunan, rashin isasshiyar iska da kuma yadda jami’an da ke kula da mutanen suka mayar da martani.
Sai dai zargin cewa an fesa wani sinadari bai tabbatar da cewa shi ne ya haddasa mutuwar ba. Gano cewa mutanen sun mutu sakamakon rashin isasshen iskar numfashi wani muhimmin sakamako ne na binciken, amma har yanzu ana buƙatar cikakken bayani kan yadda lamarin ya faru da kuma ko akwai sakaci ko laifi daga wasu mutane.
Bayan faruwar lamarin, Shugaba Bola Ahmed Tinubu ya bayar da umarnin gudanar da cikakken bincike mai zaman kansa domin gano yadda mutuwar ta faru da kuma tantance ko akwai jami’ai ko wasu mutane da ke da hannu.
Daga bisani, Ministan Harkokin Cikin Gida ya kafa kwamitin bincike mai mambobi 10, wanda aka ƙaddamar a Abuja ranar 22 ga Satumba.
Kure ne ya jagoranci kwamitin, yayin da Farfesa Isa Hayatu Chiroma, tsohon Darakta-Janar na Makarantar Koyon Lauyoyi ta Nijeriya, ya zama sakatarensa.
Sauran mambobin sun haɗa da tsohon Mataimakin Sufeto-Janar na ’Yan Sanda, Hosea Hassan Karma; Farfesa Olayinka Buhari, ƙwararre kan nazarin ƙwayoyin halittar jiki kuma tsohon Babban Daraktan Asibitin Koyarwa na Jami’ar Ilorin; wakilan hukumomin gwamnati da al’umma; Sakataren ƙasa na ƙungiyar Masu Haƙar Ma’adinai ta Nijeriya, Liman Sulaiman; lauya kuma mai rajin kare haƙƙin bil’adama, Deji Adeyanju; wakiliyar jaridar Blueprint, Zainab Suleiman Okino; da mai sharhi kan al’amuran jama’a, George Agbakahi.
Aikin kwamitin ya haɗa da gano sunayen waɗanda suka mutu, binciken yadda aka kama su da kuma yanayin da aka tsare su, tantance musabbabin mutuwa ta hanyar binciken likitanci da na ƙwaƙƙwafi, tare da gano ko an samu sakaci, rashin da’a, haɗin baki ko karya aikin da aka ɗora wa jami’ai.
An kuma buƙaci kwamitin ya ba da shawarwari kan matakan ladabtarwa, biyan diyya inda ya dace da kuma hanyoyin da za su hana sake faruwar irin wannan lamarin.
A wani bayani da ya yi a ranar 6 ga Oktoba, Kure ya ce kwamitin ya ziyarci wurin da aka tsare mutanen, ya gudanar da binciken gawarwaki, ya tattauna da waɗanda suka tsira da iyalan mamatan, ya karɓi bayanai daga jami’an NSCDC tare da tattara takardu da sauran shaidun bincike.
Ya bayyana cewa sakamakon farko ya nuna akwai gibi a tsarin aiki, wuce gona da iri da kuma buƙatar inganta horo da ƙwarewar wasu jami’an tsaro.
Kwamitin ya nemi ƙarin lokaci domin kammala aikinsa, saboda yawan shaidu da bayanan da ake nazari, rahotannin likitanci da ba su kammala ba, da kuma buƙatar ba wa mutanen da ake zargi damar mayar da martani kafin yanke hukunci na ƙarshe.
An dakatar da jami’an NSCDC yayin da ake neman adalci
Gwamnatin Tarayya ta dakatar da Kwamandan NSCDC na Jihar Neja, Suberu Aniviye, tare da wasu jami’ai 20 waɗanda ayyukansu suka shafi kamen, binciken, shari’a da kuma kula da waɗanda aka tsare.
An bayyana cewa dakatarwar za ta ci gaba ne yayin da ake jiran sakamakon bincike mai zaman kansa. Sai dai dakatar da jami’an ba yana nufin an tabbatar da laifinsu ba ne.
Lamarin ya kuma haddasa zanga-zanga a Minna ranar 18 ga Satumba, inda mazauna yankin, matasa da ’yan uwan mamatan suka buƙaci a bayyana musu gaskiyar abin da ya faru.
A cewar kamfanin dillancin labarai na Associated Press (AP), ’yan sanda sun yi amfani da hayaki mai sa hawaye domin tarwatsa masu zanga-zangar, yayin da gwamnatin jihar ta sanya dokar hana fita na ɗan lokaci saboda tashin hankali.
Mutuwar mutanen ta kuma sake jawo hankalin jama’a kan yanayin tsare waɗanda ake zargi da aikata laifuka da kuma yadda hukumomin tsaro ke mu’amala da su.
Matakin kafa kwamitin mai zaman kansa na da nufin gano cikakken bayani kan lamarin da kuma tantance ko gazawar aiki ta taimaka wajen asarar rayukan.
Kwamandan da aka dakatar ya nemi afuwar iyalan mamatan
A wani labari mai alaƙa da lamarin, Kwamandan NSCDC na Jihar Neja da aka dakatar, Aniviye, ya nemi afuwar iyalan waɗanda suka mutu yayin da yake bayar da shaida a gaban wani kwamitin bincike na daban da aka kafa a jihar.
A cewar Premium Times, Aniviye ya bayyana lamarin a matsayin kuskuren da za a iya kauce masa, sannan ya roƙi iyalan mamatan su yafe masa.
Neman afuwar ya zo ne a daidai lokacin da ake ci gaba da neman a ɗauki mataki kan waɗanda aka samu da laifi da kuma bayyana cikakken bayani game da yanayin da mutanen suka mutu.
Gwamnatin Tarayya ta kuma sanar da bayar da tallafin naira miliyan 250 ga iyalan waɗanda abin ya shafa, yayin ziyarar da Mataimakin Shugaban ƙasa, Kashim Shettima, ya kai Minna ranar 5 ga Oktoba.
Duk da cewa tallafin na iya rage wa iyalan mamatan wasu matsaloli, buƙatarsu ta samun amsoshi na da alaƙa da sakamakon bincike da kuma matakan da za a ɗauka kan duk wanda aka samu da laifi.
Bayanin kwamitin cewa rashin isasshiyar iskar numfashi ce ta yi sanadin mutuwar mutanen 37 zai ƙara jawo hankali kan yanayin da aka tsare su da kuma matakan da jami’an da ke kula da su suka ɗauka.
Lamarin ya sake buɗe muhawara kan nauyin hukumomin tsaro na kare rayukan mutanen da ke hannunsu, ko da kuwa ana zarginsu da aikata laifi.
Haƙar ma’adinai ba bisa ƙa’ida ba na iya jawo matsaloli ga al’umma da hukumomi, musamman idan ta lalata gonaki, ta jefa mazauna yankuna cikin haɗari ko kuma ta karya ƙa’idojin gudanar da harkar. Duk da haka, dole ne a gudanar da ayyukan tabbatar da bin doka bisa ƙa’ida, tare da tabbatar da cewa ana tsare waɗanda ake zargi a yanayin da zai kare lafiyarsu da rayukansu.
Lamarin ya kuma nuna muhimmancin sa ido kan wuraren tsare mutane, samar da isasshiyar iska, gaggauta ba marasa lafiya kulawar likitanci da kuma kafa ƙa’idojin tunkarar matsalolin gaggawa.
Shawarwarin ƙarshe na kwamitin za su taka muhimmiyar rawa wajen tantance sauye-sauyen da ake buƙata a NSCDC, da kuma ko ya kamata a fara matakan ladabtarwa ko shari’a.
Ga iyalan mutanen 37 da suka mutu, binciken na da muhimmanci wajen gano abin da ya faru da ’yan uwansu bayan da aka kama su aka kuma tsare su.
Yanzu da kwamitin ya bayyana cewa rashin isasshiyar iskar numfashi ce ta yi sanadin mutuwar, hankali zai koma kan cikakken rahoton binciken, yanayin da ya jawo mutuwar da kuma ko akwai sakaci ko rashin bin ƙa’ida da ya taimaka wajen faruwar bala’in.
Gwamnatin Tarayya ta yi alƙawarin cewa ba za ta kare duk wanda aka samu da laifi ba. Amma sahihancin wannan alƙawari zai dogara ne kan gaskiya da bayyana sakamakon bincike, da kuma matakan da za a ɗauka bayan kammala aikin kwamitin.
