Daga MAHDI MUSA MUHAMMAD
Tarihin masarautun Hausa ba ya fara da zuwan Turawan mulkin mallaka ba ne. Tun kafin ƙafafun Birtaniya su taka ƙasar Hausa, akwai ingantaccen tsarin shugabanci da ya ginu a kan masarautu, sarakuna, hakimai, dagatai, masu unguwanni da sauran jami’an gargajiya. Bayan kafuwar Daular Usmaniyya a ƙarni na 19, tsarin ya ƙara samun wani sabon salo, inda Sarkin Musulmi na Sakkwato ya kasance a ƙololuwar sarauta, yayin da ɗaruruwan masarautu suka kasance ƙaraashin wannan daula.
Sai dai zuwan Turawan mulkin mallaka a farkon ƙarni na 20 ya kawo babban sauyi. Turawan Birtaniya ba su rusa dukkan tsarin masarautun Arewa ba; maimakon haka, sun ɗauki wani ɓangare na tsarin da suka tarar, suka sake tsara shi domin ya dace da manufofin mulkin mallakarsu. Wannan shi ne abin da daga baya aka fi sani da “Indirect Rule”, wato mulkin kai-tsaye ta hannun hukumomin gargajiya.
Kafin zuwan Turawa, yaya tsarin yake?
Kafin mulkin mallaka, musamman a yankunan da suka kasance ƙarƙashin Daular Usmaniyya, masarautun Hausa-Fulani suna da tsarin gudanar da mulki mai matakai daban-daban.
A ƙololuwa akwai Sarkin Musulmi na Sakkwato, wanda yake da matsayi na musamman a tsarin daular. A ƙarƙashinsa akwai manyan sarakuna da emira da suke gudanar da masarautunsu, sannan tsarin ya gangaro zuwa hakimai, dagatai, shugabannin ƙauyuka da shugabannin unguwanni.
Wannan tsarin ba na sarauta kawai ba ne. Masarautu suna da alhakin tattara haraji, gudanar da shari’a, tabbatar da tsaro, kula da harkokin noma da kasuwanci, da kuma sasanta rikice-rikicen jama’a.
Saboda haka, lokacin da Birtaniya ta fara kutsawa Arewacin Nijeriya, ta tarar da tsarin mulkin da ya riga ya kafu sosai. Wannan ya sa ba ta ga buƙatar gina sabon tsarin mulki daga tushe ba.
Lugard da sabon tsarin mulki:
A shekarar 1900, aka kafa Karegar Arewacin Nijeriya (Northern Nigeria Protectorate), kuma Frederick Lugard ya zama babban kwamishinan yankin. Daga baya ya zama ɗaya daga cikin manyan masu tsara tsarin mulkin mallaka a Arewacin Nijeriya.
Lugard ya fuskanci babbar matsala: yanki mai faɗi ƙwarai, amma Turawa ƙalilan ne kuma ba su da isassun jami’ai ko kuɗaɗen gudanar da mulki kai tsaye a kowane yanki.
Sai ya rungumi tsarin da daga baya ya shahara da Indirect Rule. Wato, maimakon Birtaniya ta gudanar da komai da jami’anta kai tsaye, za ta yi amfani da sarakunan da ta tarar, amma a ƙarƙashin kulawarta.
A taƙaice, Turawan mulkin mallaka sun ce: “Sarakuna su ci gaba da mulki, amma mulkinsu ya kasance ƙarƙashin ikon Birtaniya.”
Babban sauyin: daga Sarkin Musulmi zuwa ikon Birtaniya:
ɗaya daga cikin manyan sauye-sauyen da suka faru shi ne yadda aka sauya tushen ikon sarakuna.
Kafin mulkin mallaka, Sarkin Musulmi na Sakkwato shi ne babban iko a tsarin Daular Usmaniyya. Amma bayan cinye yankunan daular, Birtaniya ta amince da ci gaba da wanzuwar sarakunan gargajiya, yayin da ta karkatar da alhakin mulkin su daga Sarkin Musulmi zuwa ga gwamnatin Birtaniya.
Wani bayanin da aka gabatar a Majalisar Dokokin Birtaniya a 1925 ya bayyana cewa a da emira suna ƙarƙashin Sarkin Musulmi, amma bayan kafa tsarin mulkin mallaka, alhakin mulkinsu ya koma ƙarƙashin gwamnatin Birtaniya.
Wannan shi ne muhimmin sauyi, sarki ya ci gaba da zama sarki a idon jama’a, amma babban ikon siyasa ya koma hannun gwamnatin mulkin mallaka.
Masarauta ta koma “Native Authority”:
A ƙarƙashin sabon tsarin, Birtaniya ta mayar da masarautu zuwa abin da ake kira Native Authority, wato Hukumar Gargajiya.
Sarki ko emira ya zama shugaban wannan hukuma, kuma a wurare da dama an ba shi damar gudanar da harkokin cikin gida. Haka kuma aka kafa Kotunan Gargajiya (Native Courts) da Asusun Kuɗaɗen Gargajiya (Native Treasuries) domin gudanar da shari’a da harkokin kuɗaɗe.
Amma akwai bambanci mai muhimmanci: ba kamar yadda yake a da ba, ikon sarakunan ya kasance ƙarƙashin kulawar jami’an Birtaniya da ake kira Residents da sauran jami’an siyasa.
Wannan ya sa sarakuna suka zama wani ɓangare na tsarin mulkin mallaka, maimakon su kasance masu mulkin kansu gaba ɗaya.
Turawa suka sake tsara iyakokin mulki:
Birtaniya ba ta tsaya ga sauya ikon sarakuna kawai ba. Ta kuma sake tsara yankunan mulki.
An rarraba manyan yankunan Arewacin Nijeriya zuwa larduna (provinces) da gundumomi (divisions) domin sauƙaƙa gudanar da mulki.
Wannan ya shafi yadda aka tsara wasu tsoffin masarautu da yankunansu. A wasu wurare an haɗa yankuna, a wasu kuma aka raba su. Wannan ya nuna cewa iyakokin da ake dangantawa da wasu masarautu a zamanin baya ba lallai ne su kasance daidai da tsarin da aka samu daga baya ba.
A wani bincike kan tsarin mulkin Lugard, an nuna cewa an rarraba yankin tsohuwar Daular Sakkwato zuwa larduna da dama, tare da wasu sauye-sauye da haɗa wasu yankuna.
Sarakuna sun samu iko a wasu fannoni, amma sun rasa wasu:
Abin da ya sa tarihin wannan lokaci yake da ban sha’awa shi ne cewa ba za a iya cewa Turawa sun kwace komai daga hannun sarakuna ba.
A wasu fannoni ma, tsarin mulkin mallaka ya ƙarfafa ikon wasu sarakuna.
Misali, emira sun kasance masu muhimmiyar rawa wajen tattara haraji, gudanar da kotunan gargajiya, kula da wasu harkokin tsaro da gudanar da harkokin cikin gida.
Amma a lokaci guda, ba su da cikakken ikon yanke hukunci ba tare da la’akari da gwamnatin Birtaniya ba.
Binciken tarihi kan Kano ya nuna cewa sarakunan gargajiya da wasu daga cikin manyan ’yan siyasar yankin ma sun taka muhimmiyar rawa wajen yadda tsarin mulkin mallaka ya samu gindin zama.
Me ya faru da waɗanda ba su da tsarin masarauta?
Wani abu da ba a cika magana a kai ba shi ne yadda tsarin Indirect Rule ya bambanta daga wuri zuwa wuri.
A yankunan da Birtaniya ta tarar da manyan masarautu masu ƙarfi, kamar wasu yankunan Arewacin Nijeriya, ta fi samun damar amfani da sarakunan da suke akwai.
Amma a wasu al’ummomin da ba su da irin wannan tsarin mulki na tsakiya, Birtaniya ta ƙirƙiri ko ta naɗa shugabannin da za su yi mata aiki a matsayin hukumomin gargajiya.
Wannan ya haifar da wasu manyan sauye-sauye a tsarin siyasar wasu al’ummomi, domin shugabannin da Turawan suka kafa ko suka ƙarfafa ba lallai ne su kasance da irin wannan ikon kafin mulkin mallaka ba.
Me ya sa Birtaniya ta bar sarakuna?
Akwai dalilai da dama.
Na farko shi ne sauƙaƙa mulki. Birtaniya ba ta da isassun jami’ai da za su iya tafiyar da rayuwar miliyoyin mutane kai tsaye.
Na biyu shi ne rage adawa. Idan aka bar sarakuna suna nan, jama’a za su iya ganin cewa ba a rushe tsarin da suka saba da shi gaba ɗaya ba.
Na uku kuwa shi ne tattara haraji da tabbatar da zaman lafiya. Sarakunan da suka riga suka samu amincewar jama’a sun fi sauƙin amfani wajen aiwatar da manufofin gwamnati.
Saboda haka, tsarin ya zama wata irin yarjejeniya ta siyasa: sarakuna su ci gaba da kasancewa, amma su yi mulki cikin iyakokin da gwamnatin Birtaniya ta tsara.
Amma ba kowane sarki ne ya yarda ba.
Ba daidai ba ne a ɗauka cewa dukkan sarakuna sun rungumi mulkin Birtaniya cikin sauƙi.
Akwai tsayin daka da gwagwarmaya a wurare daban-daban, musamman a lokacin da Birtaniya ke ƙoƙarin kafa ikonta.
Daga baya ma, dangantakar tsakanin sarakuna da jami’an mulkin mallaka ta kasance mai sarƙaƙiya. Wasu sarakuna sun yi amfani da tsarin wajen kare matsayinsu, yayin da wasu suka samu kansu cikin matsin lamba daga gwamnatin mulkin mallaka.
A shekarun 1950, yayin da Nijeriya ke daf da samun ’yancin kai, Birtaniya ta fara sake fasalin tsarin Hukumomin Gargajiya, inda aka ƙara shigar da masu ilimin zamani cikin harkokin gudanar da ƙananan hukumomi. A wasu wurare, an cire ko aka tilasta wa wasu sarakuna yin murabus.
Tasirin wannan sauyi bai ƙare da samun ’yancin kan Nijeriya a 1960 ba.
Tsarin sarautun da ake gani a sassa da dama na Arewacin Nijeriya a yau yana ɗauke da wasu abubuwan da aka sake fasalta su a lokacin mulkin mallaka.
Birtaniya ta ɗauki tsarin da ta tarar, ta sauya shi, ta haɗa shi da tsarin Hukumomin Gargajiya, sannan ta sanya shi cikin tsarin mulkin mallaka. Wannan ya sa sarakuna suka ci gaba da zama muhimman mutane a cikin al’umma, amma ba su sake kasancewa da irin cikakken ikon siyasa da suke da shi kafin zuwan Turawa ba.
A ƙarshe, tarihin sauyin masarautun Hausa a zamanin mulkin mallaka yana nuna mana cewa Turawa ba su rusa tsarin sarauta gaba ɗaya ba. Sun fi yin abin da ya fi dabaru: sun ɗauki tsarin da yake akwai, suka sauya tushen ikonsa, sannan suka mai da shi wani ginshiƙi na mulkin mallakarsu.
Wannan ne ya sa har yau, idan ana magana kan tarihin masarautun Arewacin Nijeriya, ba za a iya raba tarihin sarauta da tarihin mulkin mallaka ba.
Mun samu wannan tarihi ne daga manazarta kamar; Cambridge University Press, Kashere Journal of Humanities, UK Parliament Hansard, Ahmadu Bello University da sauran wuraren binciken tarihi.
