Daga SANI AHMAD GIWA a Abuja
Wata Kotun ɗaukaka Tarayya da ke ƙasar Kanada ta tabbatar da hukuncin da wata Babbar Kotun Shari’ar Shige-da-fice da ta ayyana manyan jam’iyyun siyasar Nijeriya, All Progressives Congress (APC) mai mulkin ƙasar da babbar jam’iyyar adawa a Nijeriya, Peoples Democratic Party (PDP), a matsayin ƙungiyoyin ta’addanci, yayin da ta ƙi ba wa wani tsohon mamba, Douglas Egharevba, mafaka saboda tsawon shekaru 10 da ya yi tare da jam’iyyun biyu.
A cikin hukuncin da aka yanke a ranar 17 ga Yuni, 2025, wanda Peoples Gazette ta samu kwafi, Mai Shari’a Phuong Ngo ya yi watsi da buƙatar Mista Egharevba ta neman hukumnci bayan da sashen ɗaukaka ƙara na shige da fice na Kanada ya same shi da ba za a amince da shi ba a ƙarƙashin tanadin tsaro na dokar shige da fice da ‘yan gudun hijira.
Ministan Tsaron Jama’a da Shirye-shiryen Gaggawa ya yi zargin cewa PDP da APC na da hannu a tashe-tashen hankula na siyasa, zagon ƙasa ga dimokuraɗiyya, da zubar da jini a lokutan zaɓe, da cutar da ‘yan Nijeriya.
Mista Egharevba, wanda ya shiga jam’iyyar PDP a lokacin da aka kafata a shekarar 1999, ya bar jam’iyyar ne a shekarar 2007 lokacin da ya koma APC, inda ya ci gaba da zama a can har zuwa 2017. Ya yi iƙirarin cewa tarihinsa bai gurɓata ba saboda tashe-tashen hankula da maguɗin da suka dabaibaye siyasar Nijeriya, yana mai cewa bai taɓa shiga cikin ta’addanci ko zagon ƙasa ba. Sai dai mai shari’a Ngo bai gamsu ba, inda ya rubuta cewa “halayyar ‘ya’yan jam’iyyar PDP, da suka haɗa da manyan jami’ai, da waɗanda suka yi tashe-tashen hankula na siyasa da cin zarafi a madadinsu, ya zama ruwan dare da kuma dagewa na tsawon lokaci don raba shugabannin jam’iyyar daga ayyukansu.
Kamar yadda bayanan kotu suka nuna, Mista Egharevba ya shiga ƙasar Kanada ne a watan Satumban 2017 kuma ya bayyana tarihin siyasarsa a cikin takardar bayaninsa. A ƙarƙashin tambayoyi da hukumar kula da kan iyakokin ƙasar Kanada ta yi masa a shekarar 2018, ya tabbatar da zamansa na shekaru takwas a jam’iyyar PDP kafin ya koma APC. Hukumomin shige da fice na Kanada sun nuna alaƙarsa, suna yin nuni da bayanan sirri da rahotanni na ƙasa da ƙasa da suka danganta ɓangarorin biyu da rashin ɗa’a a zaɓen da kuma ɓangarorin siyasa.
IAD ta mayar da hankali kan tarihin PDP a lokacin zaɓukan 2003 da 2004 a matsayin “ya isa hujja” game da shari’arsa, amma kotu ta amince da shaida cewa tashin hankalin siyasa ba wai kawai ga wata jam’iyya ba ce, yana nuna al’ada mafi girma na rashin aiki a cikin siyasar Nijeriya.
A watan Janairun 2019, wani jami’in shige da fice ya bayyana Egharevba ba a yarda da shi ba a ƙarƙashin sashe na 34 na IRPA, wanda ya shafi ta’addanci da ruguza dimokraɗiyya. Yayin da Hukumar Shige da Fice ta fara yanke hukuncin a shekarar 2020, inda ta ce babu isassun shaidun da ke tabbatar da cewa shugabancin jam’iyyar na kitsa kashe-kashe kai tsaye ko kuma nufin yi wa dimokuraɗiyya zagon ƙasa, Ministan ya ɗaukaka ƙara da sabbin shaidu. Sai dai kuma, a ranar 25 ga Maris, 2024, IAD ta soke hukuncin, inda ta kammala da cewa, PDP ta shiga ayyukan zagon ƙasa da ta’addanci, kuma kasancewar mamba kawai, ba tare da la’akari da sa hannun mutum ba, ya jawo rashin yarda.
Hukuncin mai shari’a Ngo a watan da ya gabata ya tabbatar da hakan.
Babban abin da ya kawo wannan matsaya shi ne tashe-tashen hankulan da jam’iyyar PDP ta yi a lokacin zaɓukan jihohi na 2003 da kuma na ƙananan hukumomi a shekarar 2004, lokacin da ta ke riƙe da gwamnatin tarayya da kuma mafi yawan jihohi a zamanin tsohon shugaban ƙasa Olusegun Obasanjo da mataimakin Shugaban ƙasa Atiku Abubakar. IAD ta gano, kuma alƙali ya amince cewa ‘yan jam’iyyar PDP da magoya bayansa sun sayi ƙuri’u, da satar akwatin zaɓe, da tsoratar da masu zaɓe, da kuma kashe magoya bayan ‘yan adawa da ‘yan takara.
Shuwagabannin jam’iyyar da suke cin gajiyar irin wannan tashin hankalin, ba su ɗauki wani mataki na daƙile shi ba. Mai shari’a Ngo ta ce wannan ya dace da ma’anar doka ta Kanada na rushe tsarin dimokuraɗiyya a ƙarƙashin sakin layi na 34 (1) (b.1) na IRPA, ma’ana “cimma canje-canje ta hanyar da ba ta dace ba ko don dalilai marasa kyau da suka shafi ƙungiya” – ko da ba tare da amfani da ƙarfi ba.
Kotun ta kuma sake tabbatar da faffadar fassarori da Kanada ta yi na “mamba” a cikin haramtacciyar ƙungiya. A ƙarƙashin sakin layi na 34 (1) (f) na IRPA, gwamnati ba ta buƙatar tabbatar da haɗin kai ko amincewa da kasancewa mamba ya wadatarl.
“Kasancewa mamba a ƙungiya ya wadatar… ba tare da la’akari da yanayi, tsawon lokaci ko matakin shiga ba,” inji Mai shari’a Ngo.
Hujjar Mista Egharevba na cewa tashe-tashen hankula sun zama ruwan dare a cikin dukkanin jam’iyyun Nijeriya, kuma bai dace a kira ayyukan PDP “sarwa” ba lokacin da zaɓen Nijeriya ba a iya ɗaukarsa a matsayin dimokuraɗiyya bisa ƙa’idar Kanada, an yi watsi da shi a matsayin doka. Mai shari’a Ngo ta rubuta cewa hatta zaɓukan Nijeriya da suka yi kura-kurai, su ne tsarin dimokuraɗiyya a ƙarƙashin dokokin Kanada, kuma bata su domin cimma wata manufa ta siyasa, zagon ƙasa ne.
Hukuncin ya kasance ɗaya daga cikin bayyananniyar furuci da wata kotun ƙasar waje ta yi inda ta kwatanta hukuncin Nijeriya da tsoffin jam’iyyun da ke mulki da ƙungiyoyin ta’addanci a ƙarƙashin dokokin ƙasa da ƙasa.
Ya sake tabbatar da cewa zama mambobin jam’iyya a ƙasashen waje na iya ba da hujjar keɓancewa daga Kanada idan ƙungiyar tana da alaƙa da ta’addanci ko rushewar dimokraɗiyya, ko da ba tare da tambarin laifi ko shaidar cin zarafi ba.
Mai shari’a Ngo ya ƙi amincewa da buƙatar Mista Egharevba na maido da hukuncin da aka yanke a shekarar 2020 na asali, inda ya yanke hukuncin cewa ko da a ce ƙarshen IAD bai dace ba, da an mayar da shari’ar domin a sake duba lamarin, ba za a yanke hukunci a kansa ba.
Korar da aka yi ta sa iƙirarin neman mafakar da Mista Egharevba ya yi ta sha ruwa, kuma ana sa ran za a gudanar da zaman korar.
