Daga MAHDI MUSA MUHAMMAD
A cikin tarihin Nijeriya kafin zuwan mulkin mallaka, mata sun taka muhimmiyar rawa wajen gina al’umma, tafiyar da harkokin siyasa, tattalin arziki, kasuwanci da kuma kare muradun al’ummominsu. Duk da cewa sau da dama ba a ba da cikakken haske kan irin gudunmawar da suka bayar ba, tarihi ya nuna cewa akwai mata da dama da suka yi fice, suka kuma bar tarihi mai ɗorewa.
A wannan rubutu, jaridar Blueprint Manhaja ta waiwayi tarihin wasu daga cikin fitattun matan da suka yi tasiri a sassa daban-daban na ƙasar kafin kafuwar mulkin mallaka na Birtaniya, tare da duba irin rawar da kowacce daga cikinsu ta taka.
1. Sarauniya Amina ta Zazzau:
Sarauniya Amina ta Zazzau na daga cikin fitattun mata masu mulki a tarihin Hausawa. Ta yi mulki a Zazzau, wadda a yau take cikin Jihar Kaduna, kuma an yi imanin cewa ta yi rayuwa a ƙarni na 16.
An fi saninta da ƙwarewa wajen yaƙi da faɗaɗa daular Zazzau. A lokacin mulkinta, ta jagoranci rundunoni zuwa garuruwa daban-daban, inda ta faɗaɗa ikon Zazzau.
Daga cikin abubuwan da aka danganta da zamaninta akwai gina katanga da garuruwa masu kariya, waɗanda daga baya suka zama sanannu a matsayin “Ganuwar Amina”. Tarihinta ya sa ta zama ɗaya daga cikin fitattun mata masu mulki a tarihin Afirka.
2. Sarauniya Idia ta Benin:
Sarauniya Idia, wadda ta fito daga Masarautar Benin, ita ma ta kasance mace mai matuƙar tasiri a tarihin tsohuwar Daular Benin.
Ta kasance mahaifiyar Oba Esigie, wanda ya yi mulkin Benin a farkon ƙarni na 16. Tarihi ya bayyana ta a matsayin mace mai basira, jaruma kuma mai tasiri a harkokin masarautar.
An danganta Sarauniya Idia da taimaka wa ɗanta wajen tunkarar abokan gaba da kuma ƙarfafa masarautar. Sunanta ya ci gaba da zama wani muhimmin ɓangare na tarihin Benin, musamman saboda irin rawar da mata suka taka wajen tafiyar da masarautar.
3. Sarauniya Moremi Ajasoro:
Moremi Ajasoro na daga cikin fitattun mata a tarihin tsohuwar ƙasar Yoruba. An fi danganta tarihinta da Ife, inda aka ce ta yi amfani da dabararta da jarumtaka wajen taimaka wa al’ummarta wajen fuskantar barazanar da take addabar su.
A cewar tarihin gargajiya, Moremi ta yanke shawarar sadaukar da kanta domin gano sirrin abokan gaban Ife. Bayan ta gano yadda suke yaƙi, ta taimaka wajen samar da dabarar da ta ba mutanen Ife damar shawo kan barazanar.
Ana kallon Moremi a matsayin alamar jarumtaka, sadaukarwa da kishin al’umma a tarihin Yoruba.
4. Madam Tinubu:
Madam Tinubu, wadda aka fi sani da Efunroye Tinubu, ta kasance ɗaya daga cikin mata mafi ƙarfi a harkokin kasuwanci da siyasa a yankin Legas da Abeokuta a ƙarni na 19.
Ta yi fice wajen kasuwanci, musamman harkokin safarar kayayyaki tsakanin yankunan Yammacin Afirka. Arzikinta ya ba ta damar samun babban tasiri a harkokin siyasa da zamantakewar al’umma.
Madam Tinubu ta kuma taka rawa a gwagwarmayar siyasa a Abeokuta, inda ta samu matsayi mai girma a tsakanin masu faɗa a ji.
5. Sarauniya Yaa Asantewaa:
Kodayake Yaa Asantewaa ba ta fito daga yankin da ake kira Nijeriya a yau ba, tarihinta na da muhimmanci wajen fahimtar tarihin mata masu fafutuka a Yammacin Afirka.
Ta kasance sarauniya-mahaifiya ta Ejisu a Masarautar Ashanti, a yankin Ghana na yau. A shekarar 1900, ta jagoranci gwagwarmayar Ashanti kan Turawan Birtaniya.
An fi tunawa da ita saboda jarumtar da ta nuna wajen ƙarfafa mutanenta su kare ’yancin masarautarsu.
6. Magajiya Daurama:
Magajiya Daurama na daga cikin fitattun mata da ake dangantawa da tarihin farko na Daular Hausa. Ana danganta ta da Daura, ɗaya daga cikin tsoffin cibiyoyin siyasa da al’adu na Hausawa.
Tarihin Magajiya Daurama ya kasance muhimmi wajen fahimtar yadda mata suka taka rawa a tsarin mulkin gargajiya na Hausawa tun kafin zuwan tsarin sarautun da daga baya suka shahara a ƙasar Hausa.
7. Sarauniya Kambassa:
Sarauniya Kambassa ta kasance ɗaya daga cikin mata masu mulki da aka danganta da tarihin tsohuwar Daular Bornu. Ta yi fice a matsayin shugaba a wani zamani da mata ke da rawar gani wajen tafiyar da harkokin masarautu.
Tarihin mata irin su Kambassa na nuna cewa tun kafin zuwan Turawa, tsarin siyasa da mulki a wasu sassan ƙasar ya ba mata damar taka muhimmiyar rawa.
Tarihin Nijeriya kafin mulkin mallaka ba zai cika ba tare da ambaton gudunmawar mata ba. Daga masarautun Zazzau da Benin zuwa Ife, Daura, Bornu da sauran wurare, mata sun kasance daga cikin waɗanda suka taka muhimmiyar rawa wajen tsara makomar al’ummominsu.
Sarauniya Amina ta Zazzau ta yi fice wajen yaƙi da faɗaɗa daula, Sarauniya Idia ta taka rawa wajen ƙarfafa Masarautar Benin, Moremi ta zama alamar sadaukarwa, yayin da Madam Tinubu ta haɗa kasuwanci da tasirin siyasa.
Wa,annan tarihi na tunatar da al’umma cewa kafin zuwan mulkin mallaka, mata ba kawai masu kallo ba ne a harkokin siyasa da rayuwar al’umma; wasu daga cikinsu sun kasance shugabanni, ’yan kasuwa, jarumai da masu yanke hukunci, waɗanda suka bar gagarumar alama a tarihin ƙasar.
