Daga MAHDI MUSA MUHAMMAD
A yau, idan aka ambaci Gombe, abin da zai fara zuwa wa mutane rai shi ne babban birnin Jihar Gombe, ɗaya daga cikin biranen da suka yi fice a Arewa maso Gabashin Nijeriya. Amma kafin Gombe ta zama birni mai cike da harkokin gwamnati, kasuwanci da ilimi, tana da dogon tarihi da ya samo asali tun ƙarni da dama da suka gabata.
Sunan Gombe da kansa na ɗauke da tarihi mai ban sha’awa, yayin da kafuwar masarautar Gombe ta ƙara ɗaure sunan garin da tarihin siyasa da zamantakewar al’ummar yankin. Masarautar ta samu matsayinta ne a wani muhimmin lokaci da ya kasance na sauye-sauyen siyasa da kafuwar sabbin cibiyoyin mulki a Arewacin Nijeriya.
Tarihin Gombe ya kuma yi ƙaƙƙarfan alaƙa da Buba Yero, wanda ya kafa masarautar Gombe a farkon ƙarni na 19, bayan yaɗuwar tsarin mulkin da ya biyo bayan jihadin Shehu Usman ɗan Fodiyo. Daga nan ne Gombe ta fara samun matsayi a matsayin muhimmiyar cibiyar mulki da kasuwanci a yankin.
Sai dai, kafin mu fahimci yadda masarautar ta kafu da yadda Gombe ta zama babbar cibiyar siyasa, akwai tambaya mai muhimmanci: daga ina ne sunan Gombe ya samo asali?
Asalin sunan Gombe:
Akwai ruwayoyi daban-daban da ke ƙoƙarin bayyana asalin sunan Gombe. Wasu daga cikin bayanan tarihi suna danganta sunan da mutanen da suka zauna a yankin tun kafin kafuwar masarautar, yayin da wasu ruwayoyi ke danganta shi da yadda ake kiran yankin a zamanin da.
Wannan ya sa batun asalin sunan Gombe ya kasance wani ɓangare mai muhimmanci na tarihin garin, musamman idan aka yi la’akari da yadda sunayen wurare ke tasowa daga sunayen al’umma, shugabanni, abubuwan da suka faru ko kuma harsunan da ake magana da su a wurin.
Kafuwar Masarautar Gombe:
Tarihin kafuwar Masarautar Gombe yana da alaƙa da sauye-sauyen siyasa da suka biyo bayan jihadin Shehu Usman Can Fodiyo a farkon ƙarni na 19.
A wannan lokaci, an samu sauye-sauye a tsarin mulki a sassa daban-daban na Arewacin Nijeriya, inda aka kafa sabbin masarautu da cibiyoyin mulki. A cikin wannan yanayi ne Buba Yero ya kafa Masarautar Gombe.
Buba Yero ya kasance jagoran da ya kafa tushen tsarin mulkin masarautar, kuma daga nan ne Gombe ta fara samun sabon matsayi a tarihin yankin. Masarautar ta kasance wata muhimmiyar cibiyar siyasa, inda ake gudanar da mulki tare da bunƙasa harkokin kasuwanci da zamantakewa.
Gombe ta zama cibiyar kasuwanci:
Bayan kafuwar masarautar, Gombe ta ci gaba da faɗaɗa. Kasuwanci ya taimaka matuƙa wajen haɗa garin da sauran yankunan da ke kewaye da shi.
Mutane daga garuruwa da ƙauyuka daban-daban suka riƙa zuwa Gombe domin kasuwanci da sauran harkokin yau da kullum. Wannan hulɗa ta taimaka wajen haɓaka garin tare da ƙara masa muhimmanci a yankin.
A hankali, Gombe ta zama wurin da ake haɗuwa tsakanin al’ummomi daban-daban, lamarin da ya taimaka wajen samar da yanayin zamantakewar da ake gani a garin a yau.
Gombe a lokacin mulkin mallaka:
Zuwan Turawan mulkin mallaka ya sake kawo wani sabon salo a tsarin gudanar da mulkin yankin. Duk da sauye-sauyen da suka faru, masarautar Gombe ta ci gaba da kasancewa wani muhimmin ɓangare na tsarin mulkin yankin.
Turawan mulkin mallaka sun yi amfani da tsarin mulkin gargajiya wajen gudanar da harkokin mulki a wasu sassan Arewacin Nijeriya, kuma Gombe ta kasance cikin wuraren da wannan tsarin ya taka muhimmiyar rawa.
Daga masarauta zuwa babban birnin jiha:
Bayan samun ’yancin kan Nijeriya, Gombe ta ci gaba da bunƙasa. Sai dai babban sauyi ya zo ne a shekarar 1996, lokacin da gwamnatin tarayya ta ƙirƙiri Jihar Gombe daga wani ɓangare na tsohuwar Jihar Bauchi.
An zaɓi birnin Gombe a matsayin babban birnin sabuwar jihar.
Wannan mataki ya ƙara sauya fasalin garin. Daga kasancewarsa cibiyar masarauta da kasuwanci, Gombe ta zama babbar cibiyar gwamnati, kasuwanci, ilimi da sauran harkokin zamantakewa a yankin.
A yau, sunan Gombe ya wuce kasancewa sunan gari kawai. Yana ɗauke da tarihin masarauta, siyasa, kasuwanci da haɗuwar al’ummomi daban-daban da suka taimaka wajen gina garin tsawon shekaru.
Tarihin da ke bayan suna:
Duk da cewa akwai ruwayoyi daban-daban game da asalin sunan Gombe, abin da ba za a iya musantawa ba shi ne muhimmancin da garin ya samu a tarihin yankin.
Daga tushen masarautar da aka kafa a farkon ƙarni na 19 zuwa matsayin da garin ya samu a matsayin babban birnin jihar, Gombe ta kasance ɗaya daga cikin garuruwan da tarihin Arewacin Nijeriya ya yi wa alama.
Tarihin Gombe ya tunatar da mu cewa sunayen garuruwa ba kalmomi ne kawai da ake amfani da su wajen gane wurare ba. A bayan kowane suna akwai labarin mutane, ƙaura, mulki, yaƙe-yaƙe, kasuwanci da al’adun al’ummomin da suka rayu a wurin.
Gombe na da labari mai tsawo — kuma sunanta shi ne farkon babin wannan tarihi.
Madogara:
1. Kashere Journal of Humanities, Management and Social Sciences — binciken masana tarihi Bem Japhet Audu, Sedenu Jimoh Audu da S. Ibrahim kan yaƙe-yaƙen Modibbo Buba Yero da kafuwar Masarautar Gombe. Binciken ya yi amfani da primary da secondary sources kuma an wallafa shi a mujallar Jami’ar Tarayya ta Kashere.
2. A Concise History of Modibbo Bubayero and the Establishment of Gombe Emirate in the 19th Century — wannan binciken ya bayyana cewa Buba Yero ya zaɓi wurin sabon garinsa a wajen Dukku a kusan 1824, sannan ya tattauna ruwayoyi daban-daban kan asalin sunan Gombe.
3. Burjis Journal — binciken ya kawo wata ruwaya cewa sabon matsugunin Buba Yero da aka gina a 1824/1825 yana kusa da wata babbar bishiya da Bolewa ke kira Gambe, kuma daga wannan ne ake danganta wata ruwaya ta asalin sunan Gombe. Ya kuma nuna cewa lokacin da masarautar ta fara kiran kanta Gombe ba a tabbatar da shi gaba ɗaya ba.
4. Historical Dictionary of Nigeria, na Toyin Falola, Ann Genova da Matthew M. Heaton — ya tabbatar da Buba Yero a matsayin wanda ya kafa Gombe, tare da danganta shi da jihadin Shehu Usman ɗan Fodiyo a shekarar 1804.
