Daga SANI AHMAD GIWA a Abuja
Gwamnatin Tarayyar Nijeriya ta naɗa Shugabar Kwamitin Editoci ta kamfanin jaridun Blueprint, Mrs. Zainab Suleiman Okino, a matsayin ɗaya daga cikin mambobin kwamitin mutum 10 mai zaman kansa da aka kafa, domin binciken mutuwar masu hawar ma’adanai 37 da suka rasu a hannun Hukumar Tsaron Kare Fararen Hula ta Nijeriya (NSCDC) a Jihar Neja.
Okino za ta kasance cikin kwamitin da ya ƙunshi ƙwararru daga ɓangarorin tsaro, shari’a, lafiya, haƙar ma’adinai, kare haƙƙin ɗan Adam da harkokin jama’a, yayin da Gwamnatin Tarayya ke ƙoƙarin gano abin da ya haddasa mutuwar waɗanda ake tsare da su, tare da tantance ko wani mutum ko wata hukuma na da alhakin faruwar lamarin.
Ministan harkokin Cikin Gida, Olubunmi Tunji-Ojo, ne ya kafa kwamitin ranar Asabar, 19 ga Satumba, 2026, biyo bayan umarnin Shugaba Bola Ahmed Tinubu na gudanar da cikakken bincike mai gaskiya da bayyananniyar hanya, ba tare da wani cikas ba, kan mutuwar mutanen.
Rahotanni sun bayyana cewa waɗanda suka mutu sun rasu ne ranar Alhamis, 17 ga Satumba, yayin da suke hannun rundunar NSCDC ta Jihar Neja bisa zargin haƙar ma’adinai ba bisa ƙa’ida ba.
Naɗin Okino ya sanya ƙwararriyar ’yar jarida cikin kwamitin binciken a daidai lokacin da mutuwar mutanen ke haifar da damuwa a tsakanin jama’a da kuma kiraye-kirayen gudanar da bincike mai zaman kansa domin gano ainihin abin da ya faru.
Gwamnatin Tarayya ta bayyana sunanta a matsayin Mrs Zainab Suleiman Okino ta Blueprint Newspaper. Rahotannin da suka yi bayani kan tsarin kwamitin sun kuma bayyana ta a matsayin ’yar jarida a Blueprint, yayin da jaridar Neptune Prime ta bayyana ta a matsayin mamba a kwamitin gudanarwarta tare da aikinta na jarida.
Shigar Okino cikin kwamitin zai samar da mahangar kafafen yaɗa labarai a cikin binciken da ya shafi ba wai kawai yanayin mutuwar mutanen ba, har ma da yadda aka kama su, tsare su da kuma yadda aka kula da su a lokacin da suke tsare.
An bai wa kwamitin wa’adin makonni biyu domin kammala aikinsa da gabatar da rahoto ga Ministan Harkokin Cikin Gida. Kwamitin na da damar gayyatar wasu ƙwararru idan buƙata ta taso, samun damar duba wurare da takardu, ziyartar wuraren da lamarin ya shafa da kuma karɓar bayanai ko takardun ƙorafe-ƙorafe daga jama’a.
Tsohon Mataimakin Darakta-Janar na Hukumar DSS, Jonathan Kure, ne shugaban kwamitin, yayin da Farfesa Isa Hayatu Chiroma (SAN), tsohon Darakta-Janar na Makarantar Shari’a ta Nijeriya, zai kasance sakataren kwamitin.
Sauran mambobin kwamitin sun haɗa da tsohon Mataimakin Sufeto-Janar na ’Yan Sanda, Hosea Hassan Karma; Farfesa Olayinka Buhari, farfesa a fannin histopathology kuma tsohon Babban Daraktan Likitanci na Asibitin Koyarwa na Jami’ar Ilorin; wakilin Majalisar Masarautar Minna da wakilin Gwamnatin Jihar Neja.
Kwamitin ya kuma ƙunshi Alhaji Liman Sulaiman, Sakataren ƙasa na ƙungiyar Masu Haƙar Ma’adinai ta Nijeriya; lauya kuma mai rajin kare haƙƙin ɗan Adam, Deji Adeyanju; Zainab Suleiman Okino; da mai sharhi kan harkokin jama’a, Dr George Agbakahi.
Tsarin kwamitin ya nuna cewa binciken zai kasance mai faɗi, domin zai buƙaci ƙwarewa daga fannoni daban-daban, ba wai hukumomin tsaro da ke da alaƙa kai tsaye da lamarin kaɗai ba.
A cewar Gwamnatin Tarayya, ɗaya daga cikin manyan ayyukan kwamitin shi ne gano tare da tabbatar da sunayen mutanen da suka rasu.
Wannan ɓangare na aikin yana da muhimmanci musamman saboda an samu tambayoyi kan ainihin mutanen da suka mutu a hannun jami’an tsaro, yayin da rahotanni daban-daban suka wallafa jerin sunaye. Ana sa ran binciken gwamnati zai tabbatar da ainihin sunayen waɗanda suka mutu a hukumance.
Kwamitin zai kuma binciki yanayin da aka kama tare da tsare mutane 37 ɗin, da kuma gano musabbabi da yanayin mutuwarsu.
Baya ga gano abin da ya faru, an bai wa kwamitin umarnin bincikar batutuwan da suka shafi alhaki, hannu cikin laifi, sakaci da kuma rashin ɗa’a, tare da bayar da shawarwarin matakan da suka dace, ciki har da biyan diyya idan hakan ya zama dole.
Haka kuma, kwamitin zai bayar da shawarwari kan matakan da za a ɗauka domin hana sake faruwar irin wannan lamari a nan gaba.
Gwamnati ta umarci shugabannin NSCDC da dukkan jami’an da abin ya shafa da su ba da cikakken haɗin kai ga binciken, tare da adana dukkan bayanai da sauran hujjojin da ke da alaƙa da lamarin.
A wani mataki na mayar da martani kan mutuwar mutanen, Ministan Harkokin Cikin Gida ya bayar da umarnin dakatar da jami’an NSCDC 20 da ake zargi da alaƙa da lamarin, baya ga dakatar da Kwamandan NSCDC na Jihar Neja, Suberu Aniɓiye.
Jami’an da aka dakatar sun haɗa da waɗanda ke kula da tsaron tashoshi, kama mutane da bincike, leƙen asiri da bincike, ayyukan shari’a, aikin rana da dare, da kuma sauran ayyukan kula da waɗanda ake tsare da su.
Daga cikin jami’an da aka dakatar akwai SC Usman Isah Ndamaka, mai kula da tsaron tashar; ASCI Hassan Mohammed; CCA Bala Mohammed; CSC Oluwadare Sunday, jami’in kama mutane kuma mai kula da bincike; DCC Obafemi Elvis; da CSC Annas Shitto Lamino.
Sauran sun haɗa da DCC Philip Ajayi, shugaban sashen leƙen asiri da bincike; ACC Barrister Stephen Tsado, mai kula da harkokin shari’a; ASCI Alhassan Mohammed, jami’in aikin rana da dare; da wasu jami’ai da aka tura aikin gadi.
Dakatar da jami’an za ta ci gaba ne har zuwa lokacin da za a kammala bincike mai zaman kansa. Dakatarwar ba ta tabbatar da cewa wani jami’i na da alhakin mutuwar mutanen ba.
Da yake sanar da kafa kwamitin, Ministan Harkokin Cikin Gida, Tunji-Ojo, ya bayyana mutuwar mutanen a matsayin lamari mai matuƙar tayar da hankali, yana mai cewa Gwamnati na da alhakin bai wa iyalan waɗanda suka mutu da kuma jama’ar Nijeriya cikakken bayani mai gaskiya kan abin da ya faru.
Ministan ya kuma yi gargaɗin cewa duk wani yunƙuri na lalata ko ɓoye hujjoji, tsoratar da shaidu ko hana gudanar da bincike, za a ɗauke shi a matsayin babban laifi.
Matsayar Gwamnati ita ce binciken ya gano gaskiyar abin da ya faru, maimakon dogaro da bayanan farko da aka bayar game da lamarin.
A farkon bayanan da aka bayar, NSCDC ta danganta mutuwar mutanen da ake tsare da su da yiwuwar barkewar wata cuta. Sai dai ainihin musabbabi da yanayin mutuwar mutanen har yanzu na ƙarƙashin bincike, yayin da kwamitin Gwamnatin Tarayya ke da alhakin gano abin da ya faru kafin, lokacin da kuma bayan an kama mutanen.
Binciken Gwamnatin Tarayya na gudana ne tare da wani bincike na farko da Hukumar Kare Haƙƙin ɗan Adam ta ƙasa (NHRC) ke gudanarwa.
Hukumar ta nuna damuwa kan asarar rayukan mutanen da suke hannun hukumomin gwamnati, tana mai cewa bincikenta zai mayar da hankali wajen gano abubuwan da suka haifar da mutuwar.
NHRC ta kuma yi kira da a gudanar da binciken gawawwaki ta hanyar ƙwararrun masana kimiyya masu zaman kansu, tare da adana dukkan hujjojin da suka dace. Hukumar ta jaddada cewa mutanen da aka kama bisa zargin aikata laifi na da haƙƙin da kundin tsarin mulkin Nijeriya da dokokin kare haƙƙin ɗan Adam na ƙasa da ƙasa suka tanada.
Lamarin ya kuma jawo kiraye-kirayen ƙungiyoyin farar hula da ƙungiyoyin ƙwararru na neman gudanar da cikakken bincike mai gaskiya da bayyananniyar hanya.
ƙungiyar Sanatocin Arewa, ƙungiyar Lauyoyi ta Nijeriya (NBA) da Campaign for Democracy, duk sun yi kira da a gudanar da bincike mai zaman kansa kan lamarin.
ƙungiyar Lauyoyi ta ƙasa ta bayyana cewa yana da muhimmanci a fara gano gaskiyar lamarin kafin a yanke hukunci kan musabbabin mutuwar ko kuma tantance wanda ke da alhaki.
Binciken ya zo ne a daidai lokacin da jama’a ke ƙara nuna sha’awa da damuwa kan yanayin da aka tsare mutane 37 ɗin da kuma yadda suka mutu.
Ana sa ran kwamitin zai binciki jerin abubuwan da suka faru tun daga lokacin da aka kama mutanen, lokacin da suke tsare, har zuwa yanayin da suka mutu.
Kwamitin zai kuma samu damar duba takardu masu muhimmanci, tattaunawa da mutanen da ke da alaƙa da lamarin, da kuma ziyartar wuraren da yake ganin suna da muhimmanci ga aikinsa.
Saboda an ba shi wa’adin makonni biyu, ana sa ran kwamitin zai gabatar da sakamakon bincikensa da shawarwarinsa ga Ministan Harkokin Cikin Gida bayan kammala aikinsa.
Ga Zainab Okino, naɗin da aka yi mata ya sanya ta cikin ƙwararrun manyan mutane da aka ɗora wa alhakin binciken wani lamari da ya haifar da tambayoyi kan tsarin tsare mutane, nauyin da ke kan hukumomin kula da waɗanda ake tsare da su, da kuma ɗaukar alhaki a cikin hukumomin tsaro.
Ana sa ran sakamakon binciken zai samar da cikakken bayani kan yanayin mutuwar mutanen, ya tabbatar da alhaki idan hujjoji suka nuna hakan, tare da bayar da shawarwarin matakan da za su hana sake faruwar irin wannan lamari.
