Daga MAHDI MUSA MUHAMMAD
Blueprint Manhaja na ci gaba da kawo wa masu karatu shafinta na tarihi domin tunatar da al’umma muhimman abubuwan da suka taka rawa wajen gina tarihin Nijeriya, musamman waɗanda ba kasafai ake ba su kulawar da ta dace ba. A wannan makon, mun waiwayi tarihin Kasuwar Kurmi ta Kano, ɗaya daga cikin tsofaffin kasuwannin Afirka da ta yi fice wajen bunƙasa kasuwanci, sana’o’i da tattalin arziki tun sama da ƙarni biyar da suka gabata. Wannan nazari zai bayyana yadda kasuwar ta kasance ginshiƙin ci gaban Kano da kuma rawar da ta taka wajen haɗa Afirka Ta Yamma da sauran sassan duniya ta fuskar ciniki da musayar al’adu.
Kasuwar Kurmi da ke tsakiyar tsohon birnin Kano na daga cikin tsofaffin kasuwanni da suka fi shahara a nahiyar Afirka. Duk da cewa mutane da dama sun san sunanta, ba kowa ne ya san irin muhimmiyar rawar da ta taka wajen bunƙasa tattalin arzikin Kano, Nijeriya da ma yankin Afirka Ta Yamma ba. Tsawon ƙarni da dama, wannan kasuwa ta kasance cibiyar kasuwanci da ta haɗa ƙasashe da al’ummomi daban-daban, inda ake cinikin kayayyaki daga Sahara, Arewacin Afirka har zuwa Turai da Gabas ta Tsakiya.
Masana tarihi sun bayyana cewa Sarkin Kano Muhammadu Rumfa ne ya kafa Kasuwar Kurmi a kusan shekarar 1463, a lokacin da yake gudanar da manyan sauye-sauye a masarautarsa. A wancan lokaci, ya fahimci cewa bunƙasar tattalin arziki ba za ta yiwu ba sai an samar da babbar kasuwa mai tsari da za ta tara ‘yan kasuwa daga wurare daban-daban. Wannan ya sa aka ware wani yanki a tsakiyar birnin Kano aka kafa Kasuwar Kurmi, wacce daga baya ta zama ginshiƙin tattalin arzikin masarautar.
Abin da ya bambanta Kasuwar Kurmi da sauran kasuwanni shi ne yadda aka tsara ta tun daga farko. Kowane nau’in sana’a yana da nasa sashe. Masassaƙa, maƙera, masu fata, masu zane, masu kayan miya, masu hatsi da sauran sana’o’i duk suna da wuraren da aka tanada musu. Wannan tsari ya sauƙaƙa ciniki tare da tabbatar da cewa kowace sana’a tana da damar bunƙasa.
Kafin zuwan Turawan mulkin mallaka, Kano ta kasance babbar cibiyar kasuwanci da ke haɗa yankin Sudan ta Yamma da Arewacin Afirka. Tawagogin raƙuma daga Agadez, Ghadames, Tripoli da Timbuktu kan iso Kasuwar Kurmi ɗauke da gishiri, kayan ado, yadi, turare da sauran kayayyaki. Su kuma ‘yan kasuwar Kano kan fitar da fata, auduga, kayan saƙar hannu, indigo, ƙwayar kola da sauran kayayyakin da ake sarrafawa a cikin masarautar.
ɗaya daga cikin abubuwan da suka sanya Kasuwar Kurmi ta yi fice shi ne sana’ar fata. Fatar da ake sarrafawa a Kano ta samu karɓuwa har a Turai saboda ingancinta. Har ma masana tarihi suna cewa kalmar “Moroccan Leather” da Turawa suka shahara da ita, a wasu lokuta tana haɗawa da fatar da aka sarrafa a Kano saboda ana kai ta ne ta Moroko kafin ta isa Turai. Wannan ya nuna irin matsayin da masana’antun Kano suka kai tun ƙarni da dama da suka gabata.
Baya ga fata, masana’antar saƙa ta Kano ma ta bunƙasa sosai. Masu saƙa zannuwa da masu rini suna amfani da rinin indigo wajen samar da shahararrun kayan Kano masu launin shuɗi. Waɗannan kaya suna isa kasuwannin Ghana, Mali, Nijar, Chadi da sauran yankuna. Hakan ya sa Kasuwar Kurmi ta zama cibiyar hada-hadar kasuwanci da masana’antu a lokaci guda.
Kasuwar ta kuma taka muhimmiyar rawa wajen yaɗa ilimi da al’adu. Malamai, mawaƙa, matafiya da masu wa’azi kan taru a kasuwar domin tattaunawa da musayar ilimi. Saboda haka, ba wurin ciniki kaɗai ba ce, har ma cibiyar hulɗar jama’a ce.
Da Turawan Birtaniya suka mamaye Kano a shekarar 1903, sun tarar da Kasuwar Kurmi tana gudanar da harkokin kasuwanci cikin tsari. Maimakon rusa ta, sai suka ci gaba da amfani da ita saboda sun fahimci muhimmancinta ga tattalin arzikin yankin. Daga baya ne aka buɗe sabbin kasuwanni kamar Sabon Gari da Singer, amma Kasuwar Kurmi ta ci gaba da kasancewa zuciyar kasuwancin Kano.
A shekarun baya-bayan nan, ci gaban zamani ya kawo sauye-sauye ga kasuwar. Yawan jama’a ya ƙaru, sabbin kayayyaki daga ƙasashen waje suka mamaye wasu sassan kasuwar, sannan gine-ginen zamani suka fara bayyana. Duk da haka, har yanzu ana iya samun tsofaffin sana’o’in gargajiya kamar ƙera takubba, gyaran fata, saƙa zannuwa da sarrafa kayan gargajiya.
Masana tattalin arziki suna ganin cewa idan aka sake inganta Kasuwar Kurmi tare da kare tsoffin sana’o’inta, za ta iya zama babbar cibiyar yawon buɗe ido da kasuwanci irin yadda Grand Bazaar na Istanbul ko Khan el-Khalili na Alkahira suke. Wannan zai taimaka wajen samar da ayyukan yi tare da bunƙasa tattalin arzikin Kano da Nijeriya baki ɗaya.
A yau, duk da ƙalubalen da kasuwannin zamani ke fuskanta, Kasuwar Kurmi na ci gaba da zama alamar tarihin Kano. Fiye da shekaru 560 bayan kafuwarta, har yanzu dubban mutane na shiga cikinta kullum domin gudanar da ciniki. Wannan ya sa ta kasance ɗaya daga cikin tsofaffin kasuwannin da har yanzu suke aiki ba tare da katsewa ba a nahiyar Afirka.
Kasuwar Kurmi ba kasuwa ba ce kawai; alama ce ta hikimar shugabannin Kano na da, ƙwazon ‘yan kasuwa da kuma irin gudunmawar da Kano ta bayar wajen gina tarihin kasuwanci a Afirka Ta Yamma. Duk mai nazarin tarihin Nijeriya ba zai iya cikakken fahimtar bunƙasar Kano da tattalin arzikinta ba tare da ya tsaya kan tarihin wannan fitacciyar kasuwa ba.
Mun tattara wannan tarihi ne daga manazarta:
1. M. G. Smith, Government in Kano 1350–1950.
2. Paul E. Lovejoy, Caravans of Kola: The Hausa Kola Trade, 1700–1900.
3. Nehemia Levtzion & J. F. P. Hopkins (eds.), Corpus of Early Arabic Sources for West African History.
4. Murray Last, The Sokoto Caliphate.
5. Adamu Mohammed Fika, The Kano Civil War and British Over-rule.
6. Toyin Falola (ed.), History of Nigeria.
