Shigowar Musulunci ya kawo babban sauyi a adabin Hausa – Masana tarihi
Daga AISHA ASAS
Za ka iya gane marubucin Hausa daga shafi guda kacal? Ko kuwa akwai wasu sirrika da ke bambanta shi da marubucin Turanci tun kafin a kai ƙarshen babi na farko?
Wannan tambaya ce da masana adabi suka shafe shekaru suna nazari a kanta. Duk da cewa, adabi hanya ce ta bayyana tunani, motsin rai da hangen nesa, masana suna ganin cewa, babu wani adabi da ke tasowa a banza. Kowane adabi yana ɗauke da tarihinsa, al’adunsa, addininsa da kuma tsarin rayuwar mutanen da suka haife shi.
Saboda haka, duk lokacin da aka karanta littafin Hausa ko na Turanci, ba kalmomi kawai ake karantawa ba. Ana karanta tarihin wata al’umma ne, ana karanta yadda take kallon rayuwa, yadda take warware matsaloli da kuma yadda take fassara duniya.
Shafin Adabi na Blueprint Manhaja na wannan mako ya gudanar da bincike mai zurfi kan manyan bambance-bambancen da ke tsakanin marubutan Hausa da na Turanci, tare da duba ra’ayoyin masana, tarihin rubutu, tasirin addini, ilimi da kuma sauye-sauyen da zamani ya kawo.
Masana adabi sun daɗe suna jaddada cewa, harshe ba kawai hanyar sadarwa ba ne. Hanya ce da al’umma ke adana tunaninta da tarihinta. Fitaccen masanin adabin Afirka, Ngũgĩ wa Thiong’o, ya bayyana harshe a matsayin ma’adanar tunani da ƙwaƙwalwar al’umma. Shi kuma Chinua Achebe ya yi nuni da cewa, adabin Afirka yana da nasa tsari, nasa hangen nesa da nasa ma’aunin daraja, ba tare da sai ya yi koyi da Yammacin duniya ba.
Wannan fahimta ce ke taimaka wa wajen gane dalilin da ya sa marubutan Hausa da na Turanci ke tafiya ta hanyoyi mabambanta duk da cewa manufarsu guda ce, wato isar da saƙo ga mai karatu.
Tarihin adabin Hausa yana da dogon tushe wanda ya haɗa al’adar baka da kuma rubutun Ajami. Kafin zuwan Turawa da ilimin Boko, Hausawa sun riga sun mallaki tsarin adabi mai ƙarfi ta hanyar tatsuniyoyi, waƙoƙi, karin magana, kirari da labaran gargajiya.
Wannan adabi na baka ya kasance wata babbar makaranta ta rayuwa. Ta cikinsa ne ake koyar da tarbiyya, tarihin al’umma, dabarun shugabanci, zamantakewa da kuma hikimomin rayuwa.
Masana tarihi sun nuna cewa, shigowar Musulunci ya kawo babban sauyi a adabin Hausa. Rubutun Ajami ya ba malamai da marubuta damar rubuta waƙoƙi, littattafan addini da kuma bayanan tarihi cikin harshen Hausa. Hakan ya haifar da haɗuwar ilimin addini da hikimar gargajiya cikin salo guda.
A ɗaya ɓangaren kuma, adabin Turanci ya samo asali ne daga tsoffin al’adun Anglo-Saɗon kafin daga baya ya bunƙasa ta hanyar juyin juya halin ilimi da fasaha da aka sani da Renaissance. A wannan zamani ne aka samu manyan marubuta irin su William Shakespeare, wanda masana da dama ke kallonsa a matsayin ɗaya daga cikin ginshiƙan adabin duniya.
Daga wannan tushe ne aka samar da tsare-tsaren rubutu da suka haɗa da wasan kwaikwayo, waƙa da zube, tare da gina ƙa’idoji da dabarun nazarin adabi da suka ci gaba da tasiri har zuwa yau.
Daya daga cikin manyan abubuwan da suka bambanta marubutan Hausa da na Turanci shi ne tasirin al’adar baka.
A mafi yawan lokuta, marubucin Hausa yana tasowa ne daga muhallin da karin magana, tatsuniya, waƙa da labaran gargajiya suka zama wani ɓangare na rayuwar yau da kullum. Saboda haka, ko da yana rubutu a yau, sau da yawa ana iya ganin tasirin waɗannan abubuwa cikin aikinsa.
Ba abin mamaki ba ne a ga marubucin Hausa yana ɗora hujjarsa kan karin magana ko wata hikima ta gargajiya. Haka kuma yana iya karkata daga babban jigo na ɗan lokaci domin ya kawo misali ko wata ƙaramar ƙissa da za ta ƙara wa mai karatu fahimta.
A rubuce-rubucen Turanci kuwa, musamman waɗanda suka taso daga tsarin makarantu da jami’o’i, an fi karkata ga bin tsari da aka tsara tun farko. Ana yawan gina rubutu ne bisa gabatarwa, bayanin hujjoji da kuma kammalawa cikin tsari mai sauƙin bi.
Wannan ba yana nufin cewa, duk marubutan Turanci suna rubutu iri ɗaya ba ne ko kuma duk marubutan Hausa suna amfani da salon baka ba. Sai dai tarihi ya nuna cewa, waɗannan siffofi sun fi bayyana a cikin kowanne adabi.
Ba za a iya nazarin bambancin marubutan Hausa da na Turanci ba tare da waiwayen tasirin mulkin mallaka ba.
Kafin zuwan Turawa, Hausawa sun riga sun mallaki tsarin rubutu da ilimi ta hanyar Ajami da makarantun allo. Zuwa lokacin da aka kafa tsarin ilimin Boko, an samu sauyi mai girma a hanyar rubutu da kuma nau’o’in littattafan da ake samarwa.
Sabon tsarin ya buɗe ƙofofi ga bugu da wallafa ta zamani, ya kuma ba marubutan Hausa damar shiga duniyar adabi ta zamani. Amma a lokaci guda, ya kawo sababbin dabarun rubutu da suka bambanta da tsoffin hanyoyin da aka gada daga al’adun baka.
Wannan canji ya haifar da haɗuwar tsoho da sabo, inda marubutan Hausa suka ci gaba da amfani da hikimomin gargajiya tare da rungumar sabbin ƙa’idojin rubutu.
Masana adabi suna ganin cewa, yadda marubuci ke kallon duniya yana da tasiri kai tsaye a kan yadda yake rubutu.
A mafi yawan lokuta, rubuce-rubucen Turanci suna karkata ga gina hujjoji cikin tsari mai ƙarfi, tare da amfani da kalmomi masu takamaiman ma’ana da kuma bayanai da ke goyon bayan ra’ayi.
A gefe guda kuma, marubutan Hausa suna yawan amfani da misalai, karin magana da hikimomi wajen isar da saƙo. Wannan yana sa rubutunsu ya kasance mai ɗauke da armashi da kusanci da mai karatu.
Misali, karin magana irin su “Ruwa ba ya tsami banza” ko “Daɗin kowa ya yi wa kowa” na iya ɗaukar ma’anoni masu zurfi fiye da jimla mai tsawo ta bayani.
Wata muhimmiyar mahawara da masana ke yi ita ce, ko marubuci ya kamata ya yi rubutu ne domin al’ummarsa ko kuma domin duniya baki ɗaya?
A mafi yawan lokuta, marubutan Hausa suna rubuta labaran da suka shafi rayuwar Hausawa, al’adunsu, matsalolinsu da burinsu. Saboda haka mai karatu kan ji kamar ana ba da labarin rayuwarsa ne kai tsaye.
A ɓangaren Turanci kuwa, kasancewar harshen Turanci ya zama harshen duniya, marubuta da dama suna rubuta littattafai da ake sa ran za su isa ga masu karatu daga ƙasashe da al’adu mabambanta. Wannan yana sa su fi amfani da jigogi da suka shafi ɗan adam gaba ɗaya kamar adalci, mulki, zalunci, yaƙi, soyayya da neman ’yanci.
Wani abin da ba a yawan lura da shi shi ne, yadda mai karatu ke tasiri a kan salon marubuci.
Marubucin Hausa ya san cewa, masu karatunsa sun taso cikin al’adar karin magana, tatsuniya da hikimar gargajiya. Saboda haka yana amfani da waɗannan dabaru domin jawo hankali da kuma sauƙaƙa fahimtar saƙonsa.
Marubucin Turanci kuwa kan yi la’akari da cewa, masu karatunsa na iya kasancewa daga ƙasashe da al’adu daban-daban. Wannan yana sa ya fi karkata ga bayani kai tsaye da kuma tsari mai sauƙin bi ba tare da dogaro sosai kan al’adar wata al’umma guda ba.
Addini ya taka muhimmiyar rawa wajen gina adabin Hausa.
Musulunci ya kawo tsarin ilimi da rubutu tun kafin zuwan ilimin Boko. Hakan ya haifar da rubuce-rubuce masu ɗauke da darussa, wa’azi, hikima da kuma koyarwar rayuwa.
A Yammacin duniya kuwa, bunƙasar jami’o’i da cibiyoyin bincike ta taimaka wajen ƙarfafa rubuce-rubucen ilimi da bincike. Wannan ya sa adabin Turanci ya samar da yalwar ayyukan da suka ginu kan nazari, bincike da kuma hujjoji.
Duk da waɗannan bambance-bambance, masana da dama suna ganin cewa tazarar da ke tsakanin marubutan Hausa da na Turanci tana ci gaba da raguwa.
A yau, marubutan Hausa suna karanta littattafan duniya, suna shiga tarurrukan adabi na ƙasa da ƙasa, kuma suna amfani da dabarun rubutu da suka samo daga makarantu da jami’o’i.
Haka kuma, wasu marubutan Turanci suna ƙara nuna sha’awar amfani da hikimomi, tatsuniyoyi da dabarun ba da labari da suka samo daga Afirka da sauran al’ummomi.
Saboda haka, duniya ta zamani tana ƙara haɗa hanyoyin rubutu fiye da yadda aka taɓa gani a tarihi.
A cikin adabin Turanci, akwai sunaye irin su William Shakespeare, George Orwell, Charles Dickens, Jane Austen, J.K. Rowling da Toni Morrison, waɗanda ayyukansu suka yi tasiri a duniya.
A cikin adabin Hausa kuwa, akwai fitattun marubuta irin su Abubakar Imam, Muhammadu Bello Kagara, Balaraba Ramat Yakubu, Zaynab Alkali da sauran marubutan da suka taka muhimmiyar rawa wajen bunƙasa adabin Hausa daga zamanin farko har zuwa yau.
Binciken masana ya nuna cewa, bambancin da ke tsakanin marubutan Hausa da na Turanci ya samo asali ne daga tarihi, al’ada, addini, ilimi da kuma yanayin rayuwar al’ummomin da suka haife su.
Sai dai wannan bambanci ba yana nufin fifikon wani adabi a kan wani ba ne. Kowane adabi yana ɗauke da nasa tarihi, nasa hangen nesa da kuma gudunmawar da yake bayarwa ga taskar ilimin ɗan adam.
Idan adabin Turanci ya yi fice wajen gina tsare-tsaren nazari da rubutun bincike, to adabin Hausa ya yi fice wajen adana hikima, al’ada da kuma muradin al’umma cikin harshe mai rai.
A ƙarshe, abin da ya fi muhimmanci ba shi ne bambancin da ke tsakaninsu ba, sai dai yadda kowannensu ke taimakawa wajen fahimtar rayuwa da kuma ƙara haske a zuciyar mai karatu. Wannan ne babban abin da ya sa adabi ya ci gaba da kasancewa ɗaya daga cikin manyan taskokin bil’adama tun farkon tarihi har zuwa yau
